___ Eyyup Guven___

Di vê nivîsê de ez dixwazim agahiyên li ser sînemaya Dêrikê yên ku di bîranînên min de mane û bi encama hin lêkolînên min derketine holê, bi we re parve bikim.
Dîroka anîna sînemayê ji bo guhdar û temaşevanên Dêrikê vedigere salên 1950’yan. Piştî çend ceribandinan, kesê ku fêm kir ku sînema ji bo navçeyê pêwîst e, ew ji bo gel da naskirin û cara yekemîn derbasî paş makîneyê bû, Hecî Turan bû. Hecî Turan kurê Şêxmûs ji malbata Hecî Mîkayîl (Hecîyê Şêxo) bû.
Hecî Turan kesayetiyek pir alî û jîr bû di warê teknîkê de. Digel ku sînemayê dida xebitandin, tamîrkirina radyoyan jî dikir. Her wiha “Turan” Gazozên ku navê malbata wî li ser bû, çêdikir û dida bazarê.
Di zivistanê de li cihê bi navê “Xelkebî” û di havînê de jî li erdê axî yê di nav axa Hecî Mehmedê Emîno (Mehmet Karaşîn) de, kursiyên darîn dihatin danîn, derdor bi darên kavilên dirêj dihatin girtin û li ser perdeyeke spî ya bexçeyî sînema dihat pêşkêşkirin.

SAL 1964 SÎNEMA Û OTEL
Piştî salan, sînema bû sektoreke ku bi serê xwe dahateke baş dianî. Ji ber vê yekê avahiyên nûtir û bikêrtir hatin vekirin. Di sala 1964’an de, kurên Vartan Sabuncu ji malbata Sabuncan (Mala Xemo) — Agop Sabuncu, Murat Sabuncu û Kevork Sabuncu — avahiyeke sê qatî li navenda bajarok ava kirin. Qata jorî bi tevahî dikan bû, qata navîn wekî otêl, qata jorîn wekî sînemaya havînê û qata jêrîn jî wekî sînemaya zivistanê dihat bikaranîn. Navê her du cihên sînema û otêlê jî ji wêraniyên kevnar ên Antîk “Efes” hatiye wergirtin û kirin “Sînemaya Efesê” û “Otêla Efesê”.

DIYALOGO WALÎ Û SABUNCU
Avakirina avahiyeke wiha nûjen bala Walîyê Mêrdînê yê wê demê kişand. Wî meraq kir ka kê ev mesref kiriye û xwest bi xwediyan re sohbet bike. Di navbera Murat Sabuncu yê ji xwediyên avahiyê û Walî de gotûbêjeke kurt lê balkêş çêbû. Walî jê re got:
“Çima we hewce dît li vir avahiyeke wiha çêkin? Ger hûn vê mesrefa ku li vir kirine, li bajarekî mezin bikira, ez piştrast im hûn ê niha çend qat zêdetir pere qezenc bikira.”
Murat Sabuncu bê dudilî bersiv da:
“Waliyê min, min ev pere li vir qezenc kir û heta dawiyê jî li vir im. Ger ez tiştên ku li vir qezenc dikim li vir veberhênan nekim, wê navçeya me çawa pêş bikeve?”
Walî tiştek din negot, rêya xwe berdewam kir û çû.

SALONA SÎNEMAYA TURAN
Di navberê de xwediyên sînemayên din jî çareseriyên mayînde dîtin û bar kirin cihên navendî yên bajêr ku gel bi hêsanî bigihêje wan. Salona Sînemaya Turan ji cihê xwe yê dişibiya wêraneyê derket û bi awayekî mayînde dakete navenda bazarê, ket avahiya Suleyman Dede (Sûlêmanê Usîbo) ya wê demê vala bû. Beşa jêrîn wekî salona sînemaya zivistanê û beşa jor jî wekî salona sînemaya havînê hate sêwirandin.

SALONA SÎNEMAYA ÇELÎK
Pişt re “Sînemaya Çelîk” ji aliyê malbata Çelîk ve hate çêkirin ku wekî “Mala Osê Mehmedê Xelo” dihat nasîn û ji malbatên dewlemend ên navçeyê bûn. Motorên her sê sînemayan heta sala 1977’an bê rawestan xebitîn.
Cihên van sê salonên sînemayê îro wiha ne: 
1. Sînemaya Turan (li ber deriyê ketinê yê Apartmana Hecî Arif Ozgen) 
2. Sînemaya Efes (avahiya li ber Şaredariyê) 
3. Sînemaya Çelîk (avahiya mezin û dirêj a li pişt Qehwexaneya Azad; beşa havînê jî cihê ku niha jê re “qehweya bilind” tê gotin e).
Piştî koça ermeniyan ji navçeyê, çalakiyên hunerî jî yek bi yek dest bi windabûnê kirin. Lê van salonên sînemayê ne tenê ji bo nîşandana fîlman bûn; carinan mêvandariya dengbêj û hunermendên ji derve jî dikirin.

DENGBÊJ LI SALONÊN SÎNEMAYÊ
Hunermendên ku ez di zaroktiya xwe de bi bîr tînim û hatin navçeyê konser dan ev bûn: Aşiq Gûlabî, Aşiq Mahsûnî Şerîf, Aşiq Kul Ehmed, Aşiq Yoksulî û gelek hunermendên din ên ku niha navên wan nayên bîra min.
Temaşevanên van sînemayan kî bûn?
Ger ev pirs were kirin, bersiva wê pir hêsan e: Herkesê navçeyê. Ji bo niştecihên Dêrikê, sînema êdî ne tenê çalakiyeke çandî bû, lê bû parçeyek ji jiyana rojane. Jin, keç, ciwan, kal û pîr, ji her temenî û ji her malbatê temaşevan hebûn. Carinan ber deriyê sînemayê qelebalixiyeke mezin çêdibû. Piştî ku her kes diçû hundir, komeke temaşevanan diman; ew jî yên ku pereyê bilêtê wan tune bû. Piştî ku fîlm dest pê dikir û demek derbas dibû, ew dihatin hundir. Di dawiyê de jî çend kesên ku qet pereyên wan tune bûn, li benda însafa kesê bilêt didirand diman û ew jî piştî nîvê fîlmê dihatin hundir. Carinan jî qet nedidan hundir.

EMERÊ SILTANÊ, YÊ REKLAMA FÎLMAN DIKIR
Di nav van hemû sînemayan de kesek hebû ku bi sînemayê re bû yek: Emer Kilavuz (Emerê Siltanê). Emer afîşa fîlmê ya wê şevê li darê dikişand, bendik davête ser û datanî ser milê xwe. Bi afîşên li pêş û paş di nav taxan de digeriya û bi qîrîn ji kolan bi kolan reklam ji bo fîlmê dikir, wekî ku ew jî parçeyek ji fîlmê be.
Piştî ku nifşa yekemîn a sînemaciyan wefat kir, demek dirêj Fesîh Malgîr (Fesîhê Sînemacî) cihê wan girt. Birayên Ethem Dax û Hamit Dax jî di warê sînemacîtiyê de xizmeteke girîng ji navçeyê re kirin.

FÎLMÊ ‘ŞÎRVAN’
Hûn dizanin? Fîlmek hebû ku di wê demê de nedihat jibîrkirin. Di sala 1969’an de hat kişandin. Navê wî “Şîrvan” bû. Rola sereke Hulya Darcan û Yildıray Çinar dilîstin. Yildiray Çinar di rola Alîyê Basmacî de bû. Fîlm ew qas bandor li gelê Dêrikê kiribû ku wê salê gelek keçikên ku hatin dinê navên wan kirin Şîrvan an jî Hulya, navê kuran jî kirin Alî.

BÎRANÊN APÊ OSMAN GUVEN
Çanda sînemayê li navçeyê qet bi temamî winda nebû. Lê ez naxwazim vê nivîsê bi dawî bikim bêyî ku bîranîna apê xwe yê delal Osman Guven bibêjim. Apê min Osman Guven kesekî ji çalakiyên çandî dûr nediket, di “sofraya dengbêjan” de bû, demek dirêj hem saz lê dida hem jî bazirganiya derve dikir. Her tim diçû derve, fîlmên “yabanci” (ecnebî) temaşe dikir. Dema pîr bû, ez hema her êvar diçûm mala wan (em cîranên hev bûn). Fîlmên ku wî dîtibûn bi awayekî zindî ji me re vedigot. Ew qas fîlm temaşe kiribû ku ger saetan ji me re qala wan bikira, me bê westan lê guhdarî dikir.
Rojekê dema ji seferê vedigeriya kurekî wî çêbû û apê min bê dudilî navê kurê xwe danî “Tarzan” û sibê çû navçeyê nav qeyd kir. Hûn hemû nas dikin, Tarzan Guven (Tarzan Hoca - Xwedê rehma xwe lê bike). Wî hema hema mamostetiya her kesî kir, salan îdarecîtî kir û mamosteyekî hêja bû.
Niha ji wan sînemayan tiştek nemaye. Her sê avahî hatine xerakirin. Kes bi bîr nayîne, ji ber ku gelek niştecihên kevn navçeyê terikandine. Nifşên nû û yên ku ji gundan hatine, nizanin ku li Dêrikê sînema hebû an tune bû.
Van rojan ji her demê zêdetir pêdiviya me bi axaftin, guhdarkirina hev û fêmkirina ka em cîhanê çawa dibînin heye. Û sînema yek ji rêyên herî xweş e ji bo pêkanîna vê yekê.
14.06.2026      

***

Nûçeya Eleqedar:
- QEREÇÎ; Aşiq-Roman-Çingene