Kadri Esen*

Tirkiye, di 10’ê adarê de bi eşkerekirina Serokomar Erdogan re ket pêvajoya hilbijartinên parlamento û serokomariyê yên sala 2023’yan. Di vê pêvajoya hilbijartinan de jî red û înkara zimanê kurdî ranaweste. Wekî rojnameya Xwebûnê hefteya borî bi du awayan em bi vê red û înkarê re rû bi rû man. Ez ê di vê nivîsa xwe de li ser van her du awayên red û înkara kurdî rawestim û rastiya desthilata AKP-MHP’ê û dewletê ya li dijî kurdî raxim ber çavan.

Destpêkê dixwazim qala red û înkara kurdî ya Saziya Statîskan a Tirkiyeyê (TUÎK) ya li dijî zimanê weşanê yê rojnameya me bikim. Piştre jî der barê bêtemûliya polîsên  tirk a li dijî rojnameya me de agahiyekê bi we re parve bikim. Di nav hefteyê de ji TUÎK’ê li min geriyan û xwestin ku bersiv bidim formeke wan a pirsan a der barê rojnameya Xwebûnê de. Rayedara ku bi min re axivî, li ser pirsa min “bersivdana van pirsan mecbûrî ye?” ev bersiv da min: “Belê mecbûrî ye, divê hûn bersiv bidin.”

Forma înkara kurdî

Piştre ji bo ku pirsên “Forma Pirsan a Rojname û Kovaran a Statîstîkên Çapameniya Nivîskî -2022” a TUÎK’ê bibersivînim şîfreyek bi min re parve kirin û ji bo alîkariyê nimreya karmendekî TÛÎK’a Amedê dan min. Li ser vê yekê ketim malpera TÛÎK’ê û bi alîkariya karmendê ku nimreya wî dabûn min pirsên ji min hatin kirin bersivand. Piştî çend pirsên destpêkê di nîveke formê de bi pirsên înkara kurdî re rû bi rû mam.

Pirsên înkarê der barê zimanê me yê weşanê de bûn (Hûn bi kîjan zimanî weşanê dikin?). Ji bo bersivandina pirsan jî ev her sê vebijêrk (1.tirkî 2.zimanê biyanî 3.tirkî ango zimanê biyanî) danîn pêşiya min. Dema ku ez bi van pirsan re rû bi rû mam li dij derketim û min nexwest bersivê bidim pirsan. Li ser vê yekê ez û karmendê ku bi min re dibû alîkar bi hev ketin. Min jê re got, ‘hûn daneyên der barê rojnameyeke kurdî de berhev dikin lê cih nadin zimanê wê, ev çawa çêdibe?’. Li ser vê berteka min karmend ez bi siyasetê “sûcdar” kirim û ev tişt got: “Ezbenî ji kerema xwe re siyasetê tev li daneyan neke. Ev pirs ne ji hêla me ve ji hêla Enqereyê ve tên amadekirin û tiştekî ku ez bikim tune ye.”

Kurdî ne zimanê biyanî ye

Min bertek nîşanî bersiva wî da û jê re got: “Çi eleqeya berteka min bi siyasetê re heye. Ez li Kurdistanê bi zimanê xwe weşanê dikim û hûn zimanê min ê weşanê înkar dikin, tune dihesibînin û dixwazin ku di ser de jî bersiva pirsên we bidim. Dema ku hûn vê formê bi TRT Kurdiyê re dadigirin heman pirsan ji wan jî dikin?” Li ser van bertekan, karmendê TUÎK’ê ez aresteyî vebijêrka 2. zimanê biyanî kir. Ji bo bidawîkirina formê ji neçarî min jî ev vebijêrk qebûl kir û ji karmend re got ku ez ê vê înkara wan binivisînim. Dema ku min ev tişt jê re got zora karmend çû û got, ‘Hûn van gilî û gazinên xwe nikarin li min bikin. Tiştekî di destê min de tune ye, bi salan e forma me bi vî awayî ye. Kesî mîna te îtîraz nekiriye.”

Belê TUÎK’a ku qaşo bi daneyan re mijûl dibe, bi pirsên xwe li Kurdistanê zimanê kurdî înkar dike û tune dihesibîne. Ez bawer im li tu devera dinyayê sosreteke bi vî rengî tune ye. Dibe ku TUÎK van daneyan radestî hikumetê bike û hikumet jî bi van daneyên ku bi înkara kurdî hatine berhevkirin di hilbijartinan de bi kar bîne. Belê hikumet dikare bi van daneyên înkara kurdî ji kurdan dengan bixwaze. Lê divê bê zanîn ku dewlet û hikumet hê jî zimanê kurdî înkar dikin.

Dîsa Xwebûn asteng kirin

Ji bilî vê înkara TUÎK’ê di nav hefteyê de rojnameya Xwebûnê careke din ji aliyê polîsan ve hat astengkirin. Wekî tê zanîn rojnameya Xwebûn li Amedê tê çapkirin û ji vir belavî bajarên din ên bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê dibe. Berî niha di mehên îlon/rezber û mijdarê/sermawezê yên sala 2022’yan de  şandina rojnameya Xwebûnê ya bajarên din çend caran hatibû astengkirin. Piştî çend mehan di nav hefteyê de polîsan careke din şandina rojnameya Xwebûnê ya Stenbolê asteng kir.

Li otogara Amedê polîs çûn fîrmaya otobusan a ku wê hejmara 168’emîn a rojnameya Xwebûnê bibira Stenbolê û ew asteng kir. Polîsan, gef li rayedarên fîrmayê xwarine û ji wan xwestine ku rojnameya Xwebûn bi xwe re nebin Stenbolê. Li ser vê yekê em bi parêzerên xwe Resûl Teymûr re ketin têkiliyê û me jê xwest ku sedema hiqûqî ya astengkirina rojnameya me hîn bibe. Piştî ku parêzerê me bi dozgeran re têkilî danî em hîn bûn ku tu biryareke hiqûqî ya ji bo astengkirina rojnameya me tune ye.

Kurdî şax vedaye

Polîsên tirk hinek ji TUÎK’ê cudatir zimanê kurdî red û înkar dikin. Belê polisên tirk, li Amedê bi awayekî kêfî rojnameyeke ku bi kurdî weşanê dike û belavî bajaran dibe asteng dikin. Ev astengkirin acizî û bêtemûliya ji zimanê kurdî ye. Di heman demê de ev astengkirina wan sûc e. Polîs bi astgengkirina rojnameya Xwebûnê sûcê dikin û kîna xwe ya li dijî kurdan û zimanê wan radixin ber çavan.

Em vî sûcê li dijî ziman û rojnameya xwe qebûl nakin û emê der barê polisên ku li otogara Amedê bêrêziyê li ziman û rojnameya me dikin de gilî bikin. Divê bê zanîn ku êdî zimanê kurdî ne bi astengkirina polîsan ne jî bi redkirina saziyên mîna TUÎK’ê dikare bê tunekirin. Lewre êdî kurdî li Kurdistanê şax vedaye û her roj bi saziyên mîna rojnameya Xwebûnê ev şax tên avdan.

*Ji Xwebûnê hatiye girtin. Kadri Esen rojnameger e û Xwediyê îmtiyazê yê rojnameya Xwebûnê ye.