Omer Faruk Baran

li dawet û dîlanê 

vexwe çaya Seylanê!  

tasek av û Aspirin

namîne êş û birîn!

cixara me soro-moro

em dikşînin Marlboro!

kî hat? 

Mendo hat. 

bi çi hat? 

bi Fiat 

Ew reklamên tehmteze yên ku meriv îro ro jî kane bê tirs û qêxe bişixulîne di sala 1991'ê de bi qelema mîzahşor Mahmûd Lewendî di Kovara Armancê de derketine. Mîzahşor Mahmûd Lewendî di wê nivîsa xwe de dide zanîn ku ewê bi hevalekî xwe re şîrketeke reklaman çêke û navê wê şîrketê jî bike "Tendûr" Li ser sebeba bijartina navê "Tendûr"ê, Mahmûd Lewendî bi tehn û tinaz dibêje "Her tiştê ku em nû ava dikin, divê ku li ser bingeha urf û adetên me be. Di nav miletê me de jî cara pêşî reklama belaş li ber tendûrê hatiye kirin. Mesela, li gundan wexta ku jin diçin ber tendûrê, hem nanê xwe dipêjin, hem jî behsa gundiyên xwe dikin. Reklama kurê filankes dikin, pesnê keça filankes didin." 

Mahmûd Lewendî bi nivîsên bi vî rengî ji salên 1980'yî heta serê salên 2000'î quncikên qerfê yên kovar û rojnameyan dagirtine. Bo em meseleya destpêka mîzaha wî û dûrketina wî ji wê mizahê ho bibin, berî ew ji Dîyarbekir ber bi Stockholmê bi rê bikeve xwe di ser xatiran re gêhandê û di wexteke pir teng de çend pirsên meraq dane ser meraqan jê pirsîn. 

BI 'MÎRKUT'Ê DEST PÊ KIRIYE

Li ser destpêka kar û kovarên mîzahî, Mahmûd Lewendî dibêje wî di sala 1985'an de bi kovara Mîrkutê dest bi vî karî kiriye. Mîrkut ya ku adresa wê Stockholm bûye wê çaxê bi destekên fînansal ên kesên mîna Malmîsanij û Mihemed Emîn Bozarslan li çapxaneya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê hatiye çapkirin. Çi mîzaheke malmîrat. Mîzah ku hêza xwe ji Diyarbekir girtiye, li Parîsê çap bûye û li Stockholmê hatiye belavkirin.  

'BIMRE NAN Û PÎVAZ BIJÎ GOŞT Û BIRINC'

Mîzahşorê dewra xwe Mahmûd Lewendî dibêje derdora wî wan salan li ser tradîsyoneke çep û sosyalîst bûye ku wî henekên xwe bi sloganên siyasî jî kiriye û bi beyaneke burjuvaziyê gotiye "bimre nan û pîvaz, bijî goşt û birinc." Mahmûd Lewendî dide zanîn ku wî ji Mahmud Baksi heta Mehmed Uzun, heta Şivan Perwer bêyî ku wan rencîde bike ser gelek navdaran hevokên mîzahî li hev anîne û şorê tîne ber meseleya meşhûr ya ser kurdbûna Elvis Presley. 

ELVIS PRESLEY Ê KURD Û ROJNAMEYA HURRIYETÊ

Di salên 1980'î de Mahmûd Lewendî di nivîseke xwe de, li vir hîn jî îcab dike ku em bibêjin nivîseke mîzahî ye, dibêje Elvis Presley bi eslê xwe ji hêla Mêrdînê ye û îdîa dike ku navê wî di rastiyê de Kêrto ye û ew Elvis jî ji straneke wî ya ser dergistiya wî çêbûye. Li gor lêkolîna mîzahî ya Mahmûd Lewendî, Kêrto piştî şikestina serhildana Şêx Şeîd bi sirgûniya bavê xwe re çûye Amerîka û wî li wir bo yara xwe ya li Mêrdînê stranek çêkiriye ku têde dibêje "ez li vî serî, tu li wî serî, wer wer wer dîlbera min, wer vî serî." "Ezliwîserî" ya stranê bûye "Elwîserî", ew jî bûye "Elwîs" û di dawiyê de jî "Elvis" çêbûye. 

'EV JI MÎZAHA ME JÎ FÊM NAKIN'

Li gor gotina Mahmûd Lewendî, wan çaxan ew mesele di kovar û rojnameyên Iraq û Tirkiyeyê de derketiye, bes ne bi mîzahê, lê bi meqsedên din: Mahmûd Lewendî dibêje Rojnameya Hurriyetê ya Tirkiyeyê ser wê nivîsê nûçeyeke bi navê ‘Derewên Kurdan’ hazir kiriye, pê re jî temamê jiyana rastîn a Elvis Presley weşandiye ku wan bi xwe jî wê çaxê ewqas detay ser jîyana wî nizanibûye. Li ser pirsa "Te çi hîs kir gava te ew nûçeya Hurriyetê dît?", Mahmûd Lewendî cewabeke wer manîdar dide ku meseleya kurdan û tirkan bi trajedîyekê tarîf dike: Mahmûd Lewendî dibêje "Gava min ew û nûçeya Hurriyetê dît min got ‘Vana ji mîzaha me jî fehm nakin." 

Ew nivîsên mîzahî yên Mahmûd Lewendî yên salên 1980î û salên 1990î di kitaba bi navê "Compûtera Ber Dilê Min" de hatine komkirin. Tevî ku bi dehan sal di ser nivîsan re derbaz bûne, ji ber mijar û meseleyên me yên bi qasî serê derziyê jî pêşketin nedîne, meriv dibêje qey ew nivîs duh ne pêr hatine nivîsîn. Brûsk Aryan, ku di Gulana 2020'an de ji podcasta "Li Ser Pêyan Çend Kelam" derheqa mîzaha Mahmûd Lewendî axifiye, dibêje aktuelbûna wan nivîsan bo mîzahê serketin be jî bo civakê binketin e. Gava me ji Mahmûd Lewendî sebeba dûrketina wî ya ji mîzahê pirsî, ne zewac û zarok, ne dem û dewran, ne xurbet û xerîbî, wî nikanibû rasterast sebebek bigota. Bes bi ya me Birûsk Aryan di podcasta xwe de tespîteke rast kiriye. Ji ber ku mîzahê jî tesîr li miletê me nekiriye, Mahmûd Lewendî bo nekeve tekrarê, bo xwe dubare neke bêmehne, mîzaha xwe li şûna xwe hiştiye û berê xwe daye karên din.

FERQA ÎNSAN Û HEYWANAN

Îro heyfa mezin heyfa miletê me ye ku ji zû de ye di warê nivîsê de mîzahşorekî mîna Mahmûd Lewendî dernexistiye ji xwe. Mahmûd Lewendî ku di nivîseke xwe ya sala 1994'an de dibêje: "Dinya çi xerîb e. Belkî jî ne dinya, lê însan çi xerîb in. Însan mehlûqatên herî bi aqil û herî bê însaf in. Heywan jî mehlûqatên herî bê aqil û bê guneh in. Ji bo heywanan xwarin hebe bes e, qîma xwe pê tînin. Ji bo însanan xwarin hebe, tiştekî din dixwazin. Tiştekî din hebe, îcar tiştekîtir dixwazin, tiştekîtir jî hebe îcar hemû tiştan dixwazin. Hemû tişt jî hebin, îcar hevûdu dikujin. Ger kesek tunebe bikujin, îcar xwe dikujin. Lê bi ya min, dîsa jî ferqa herî mezin a di navbera însan û heywanan de ew e ku însan derewan dikin, lê heywan nakin!"

Jêder: 

Lewendî, Mahmûd: Compûtera Ber Dilê Min, Weşanxaneya Nefel, 2002 

Aryan, Birûsk: Li Ser Pêyan Çend Kelam, Spotify, 2020

omerfarukbaran@hotmail.com 

**

Nivîsên din ên Omer Faruk Baran ên ku di Diyarnameyê de hatine weşandin:

- Li dû 'ABBAS'... 

- Rûken Be Sezen Aksu û Gulumse Kemal Burkay 

- Silêmanî, Dengekî Dawidî, Stranên Edip Karahan 

-  Manaya Bilibendê û Çend Sirên Kurdish Mashup 2019

- Bila kes netirse, Xwedê jî gotiye ''Min Dît''! 

- Meşa Siya Şevê