___Mem Mîrxan___

Gelo zêdekirina şerîdên rê an nêzîkatiyeke kesk û domdar a bajarî? Emê kîjanê hilbijêrin? Yanê emê çawa bikin? Meseleya Bulvara Fîratê; va ye nirxandineke rexneyî ya li ser siyaseta veguhastinê ya Amedê.
Eger ez ne xelet bim, wekî Şaredariya Mezin a Amedê, yekem makîneya rakirina daran me di sala 2006’an de kirîbû. Wê demê, dema ku em ber bi Mêrdînê ve diçûn, li aliyê rastê yê rê, ji baxçeyê Boran Petrolê heta îstasyona veguhastina çopê ya îro û Rêya Mêrdînê, li devera ku niha wekî Gihîştgeha Ofîsê tê naskirin, darên çamê ku me rakiribûn û me li wir çandibûn. Hemû dar cihê xwe girtin û heta îro jî mezin dibin.
Ez berteka Tevgera Ekolojiyê ya “dar tên birîn” fêm dikim, lê heke ji bo daran cihê nû yê guncav hatiye diyarkirin, divê neyê jibîrkirin ku ev dar dikarin li wir jî bi cih bibin û bi fêde bin.
Li Bulvara Fîratê rakirina darên çamê û nûjenkirina wê, heta daxuyaniyên siyasî jî ku hatine dayîn, ji ber kêmasiya agahdarkirin û nirxandineke têr bike çêbûye.
Xalek din jî taybetmendiya darên çamê ye. Heke bi baldarî were lêkolînkirin, tê dîtin ku li Tirkiyeyê di refûjên navîn ên rêyan de darên çamê nayên çandin. Daren çamê, darên park û daristanê ne; bikaranîna wê li refûjên navîn xeletiyeke plansaziyê ye. Di prensîbên plansaziya peyzaja bajarî de jî, ji bo refûjên navîn bi gelemperî cureyên darên kurt, ne astengker ên dîtinê û ziyanê nedin avahiya rê têne pêşniyarkirin.
Di derbarê nûjenkirina Bulvara Fîratê de, li ser anketên bi esnaf re hatine kirin û li ser projeyên ku bi medyayê re hatine parvekirin, divê çend pirs bên kirin: 
- Ev anket çawa hatine kirin?
- Kîjan pirs hatine pirsîn?
Ger ev dane li malpera fermî ya şaredariyê bên weşandin, nirxandineke baştir dikare bê kirin.
Yek ji pirsên anketê ya bingehîn ev e: “Gelo hûn dixwazin Bulwara Fîratê were nûjenkirin?” Esnaf û xelk bi xwezayî gotiye “erê”. Lê ev bersiv ji bo hûrguliyên projeyê bes e gelo? Bi baweriya min, na.
Mînak, gelo di vê projeyê de hatiye gotin ku li her du aliyan şerîdek din dê were zêdekirin û darên çamê yên refûja navîn dê bên rakirin? Heke ev agahî bi zelalî nehatibe parvekirin, guman li ser rastiya encaman çêdibe.
Her wiha, divê ev cure projeyên mezin ne tenê bi esnaf û gel re, lê di heman demê de bi odeyên pîşesazî, rêxistinên civakî û pisporan re jî bi awayekî fermî û berfireh werin nîqaşkirin.
Li vir pirsên girîng ev in:
Ji bo vê bulvarê, ji aliyê trafîkê ve, ji bilî projeya fizîkî, gelo lêkolînên hejmartina trafîkê û sîmulasyon hatine kirin? Çima di rê de şerîdek tê firehkirin? Bersiveke zanistî û zelal heye?
Bi lezgîniya biryar û karê rojane, plankirina veguhastinê bi tenê bi guhertinên fizîkî nayê kirin; divê bi modelên sîmulasyon û hejmartina trafîkê were temamkirin. Heke ev nebe, di demek dirêj de pirsgirêk dîsa derdikevin.
Di lîteratûra veguhastinê ya navneteweyî de wisa tê gotin, “Induced demand.” Yanî, zêdekirina kapasîteya rê dibe sedem ku zêdetir otomobîl bên bikaranîn û di encamê de qelebalix dîsa zêde bibe. Ji ber vê yekê, bi tenê zêdekirina şerîdan ne çare ye.
Heke nerazîbûn hebe, divê ev nerazîbûn berê xwe bide ser rêya sêyemîn ku hatiye zêdekirin. Ji ber ku ji bo vê beşê rêya peyayan û riya bisiklêtê tê betalkirin, yanê dibe qurban.
Li Bulvara Fîratê, heta qada ku digihîje Rêya Kayapinarê, veguhastina giştî sînordar e. Piştî wê, ji derdora Ceylan AVM’yê ve veguhastin dest pê dike. Lê ya herî girîng ev e ku barê trafîkê yê vê bulvarê ne wekî Bulvara Dîcleyê an Bulvara Selahaddînê Eyyûbî ye. Ji ber ku li jêrê rêya Rihayê heye û li aliyên din jî arterên alternatîf hene.
Ji ber vê yekê, heke lêkolîneke zanistî hebûya, dê ji zêdekirina şerîdê wêdetir li çareseriya herî maqûl bigeriyana. Li gelek bajarên din ên cîhanê nêzîkatiya “road diet” tê parastin, ku tê de rê tê tengkirin û cih ji bo peyayan, ji bo rêyên bisiklêtê û qadên kesk tê veqetandin.
Di vê çarçoveyê de, Bulwara Fîratê dikaribû ji yek şerîd were kêmkirin û cihê mayî bi parkên kesk, rêyên bisiklêtê û qadên hunerî were pêşxistin. Ev bulvar dikaribû bibe yek ji herî taybet û nîşaneya bajarî ya Diyarbekirê.
Îro, ez bawer im ku ev fersend bi giranî hatiye windakirin. Lê hîn jî ez ne bawer im ku zêdekirina şerîdan pêdivî ye.
Di encamê de, pirsgirêka trafîkê tenê bi zêdekirina şerîdan nayê çareserkirin. Plankirineke berfireh, zanistî û beşdariyê lazim e.
Amed, bi avhewaya xwe ya rast, ji bo bikaranîna bisiklêtê gelek guncan e. Lêkolînên bajarên Ewropî nîşan didin ku rêwîtiyên kurt dikarin bi bisiklêtê werin kirin û ev yek rasterast qelebalixa trafîkê kêm dike. Bi plansaziyeke “Master Plana Bisiklêtê” ve, dikare veguhastina bajarî were nûjenkirin û bikaranîna bisiklêtê were teşwîqkirin; ev jî dê hem otomobîlan kêm bike, hem jî veguhastina giştî xurt bike.