___Nûçe/çavdêrî: Cemil Oguz___

TOHAV (Weqfa Lêkolînê ya Hiquq Civakê) 30 sal berê hatiye avakirin. TOHAV'ê di warê hiqûqê, mafên mirovan de heta niha gelek xebat kirine. Û niha jî 30 saliya xwe pîroz kir; di pîrozbahiyê de li ser pêvajoyê jî nîqaş çêbûn.
Ji bo min rojek cuda bû. TOHAV'a ku di van 30 salan de hevalên min ên nûçegîhanan gelek nûçeyên wan çêkiribûn, lê ji ber ku zêdetir bala min li ser çand û hunerê bû min bi xwe li ser navê xwe kêm nûçeyên wan çêkiribûn. Vê carê bi balkêşiyeke din ez di çalakiya 30 saliya wan de bûm. Di van 30 salan de çi bîranîn dabûn hev bo min meraq bû? Û di bernameyê de mijarên wekî "Di karên kamûyê de xwegihandina zimanê zikmakî", "Di pêvajoya pevçûnê de ji nû ve fikirîna li ser derfetên aştiyê" hebûn ku bala min li ser bû. Ligel ku cihê salona lidarketinê guherî bû jî, bo min ne xem bû.
Salona ku dê bername li dar biketa guherîbû û TOHAV'ê li salona xwe çalakî li da dixist. Salon teng bû, têra beşdaran nekiribû lê ne xema wan bû, ew li ser piyan lê piranî bi coş bûn. Ez jî li salonê bûm; lê gelek nav û rûyên cuda hebûn bo min. Belkî sedî 95'ê wan parêzer, yan jî stajyerên parêzeriyê bûn. Ji bo min balkêş bû, bi qasî balkêşî ew qasî jî kêfa min jêre hat. Tiştek balkêş ku bo min xuya kir jî ev bû: Dema panela duyem dê bi kurdî ba, pirsa "Kî wergerê dixwaze" hat kirin ku kêm kesan daxwaza wergerê kir. Di nav ew qas hiqûqnasî de astek bilind bû ku bi kurdî dizanî.
"EHLÊ XIRABIYÊ HIQÛQNAS KUŞTIN"
Pêşî Serokê TOHAV'ê Numan Ariturk derket pêş beşdaran, sipasiya hatine kesên wir kir û got, "Heta niha gelek hiqûqnas ji aliyê ehlên xirabiyê ve hatine kuştin. Ew bo me bûne mebesta bîr û baweriyê." Ariturk ew hiqûqnasên hatine kuştin bibîr anîn û paşê bal kişand ser nîqaşên niha, "Gere aştî were vî welatî. Mirin bes e."
"LI KEBABÇIYÊ AVAKIRINA TOHAV'Ê"
Dûre yek ji avakarên TOHAV'ê Eren Keskînê axivî. Dema kesek bi ser 30 salan de xwe dabe ber karekî miheqeq gelek bîranîn jî pêre hene. Keskînê ji parêzek Medet Serhat, Metin Can, heta Tahir Elçî gelek hiqûqnasên hatine kuştin bibîr anî û qala serdema pêvajoya avakirina TOHAV'ê kir: "Medet Serhat, Medet abê em li kebabçiyek kom dikirin, me li wir li ser avakirina saziyê xeber dida. Fikra avakirina saziyên hiqûqnasên kurd li wir derket holê. Fikra avakirina saziyên hiqûqnasên kurd meseleya têkoşîna neteweyî ye."
Keskîn paşê got ku her çiqas bêjin 'Pirsgireka kurd' jî ev pirsgirêka Kurdistanê ye, li çar parçeyan zor li wan tê kirin ku dest bi hevdîtinan bikin; û di vir de rola hiqûqnas bilîzin gelek e. Keskin wisa got, "Têkoşîna parêzeran têkoşîneke serînetewandin e. Di têkoşîna serînetewandinê de em gihîştine cihek, bi îtîfaqê be jî êdî dê gotina me jî hebe."

"GERE EM 'MAFÊ AŞTIYÊ' BIPARÊZIN"
Piştî axaftinên pêşî vê carê nîqaşên di danişînan de çêbûn. Di danişîna "Di pêvajoya pevçûnê de ji nû ve fikirîna li ser derfetên aştiyê" de moderator parêzer Esra Bilen bû û Serokê Weqfa Aştiyê Hakan Tahmaz axivî.
Tahmaz li ser nîqaşên pêvajoyeke nû ya çareseriyê sekinî, bi giştî got, "Dema aliyên pev diçin nikaribin hev têk bibin, di vir de rêya çareseriyê tê holê. Gava pêşî jî bêpevçûn e. Divê mirov sedemên pevçûnê ji holê rake. Ev yek jî wisa hema di cih de çênabe. Pêvajoyên pevçûnê, pêvajoyên aştiyê dem digirin. Gere wisa lê bê nêrîn."
Tahmaz bibîr xist ku di dema Şerê Cihanê yê 2'yemîn de gotina "Mafê Aştiyê" derketiye holê, paşê Neteweyên Yekbûyî ev yek qebûl kiriye û got ku divê em xwedî li vê mafê aştiyê derkevin, em vê biparêzin, mafê parastina aştiyê ne tiştek hêsan e, ev yek mafê mirov bi xwe ye. Tahmaz got, "Ji ber ku pergal xitimî loma derî li şikandina tecrîdê vebû. Li dinyayê jî li gelek cihan dema mecbûr mane bingeha aştiyê çêbûye. Niha Tirkiyeyê hê dest ji politikaya xwe ya bignehîn bernedaye. Heta niha me qala 'Mafê hêviyê' dikir, kesî fêm nedikir. Niha axaftina Bahçelî kir ku rê li ber mafê axaftina me vekir. Gere em vê yekê baş bikar bînin."
"EM KETIN DÛ MAGAZÎNÊ, ME AŞTÎ NEKIR MALÊ CIVAKÊ"
Tahmaz îdîa kir ku daxuyaniya Ocalan baş nehatiye fêmkirin û got, "Ew, aliyan vedixwîne pêvajoyê. Nabêje firsendê bidin min ez çareserî çêbikim. Tiştek nû dibêje. Di pêvajoyên berê de me digot ka Kandilî çi got, HDP'ê çi got, Selahattin çi dibêje, me li aliyê wê yê magazînî nêrî. Me nekarî aştiyê bikin malê civakê."
Tahmat got, "Divê pirsgirêka kurd ji konsepta terorê bê derxistin" û di dawiyê de bi vî rengî rexne li saziyan jî girt, "Di qada ku tenê hikumetê yan jî DEM Partiyê bo me vekiriye de xebitîn, tê wê wateyê ku em di nav bexçeyê wan bi xwe de ne. Ew çawa bixwazin dê me wisa bidin xebitandin. Gere em ji vir derên, ji vê wêdetir bixebitin."
"DI DEMÊN WISA DE SAZIYÊN SIVÎL GERE ZÊDETIR BIXEBITIN"
Dûre ji parêzerên Asrin Hukuk Burosu Emran Emekçî axivî. Wî jî qala pêvajoya heyî, hevdîtina ligel Ocalan, pêvajoyên çareseriyê ji sala 1993'yan heta niha kir. Emekçî got, "Em dibêjin pêvajo, ev pêvajo nayê maneya çareseriyê. Di vê pêvajoyê de dê kî zêdetir bixebite? Di van pêvajoyan de zêdetir em rawestiyan. Di demên wisa de saziyên sivîl divê hê zêdetir bixebitin."
Emekçî qala serdema pêvajoya salên 2010'an kir û got, "Wê demê zagona muzakereyê derneket. Kesên di nav vê pêvajoyê de bûn hemû niha girtî ne. Pêşî divê zagona muzakereyê derkeve. Paşê mafên zagonî û mafên di zagona bingehîn de, mafên kurdan bêne nasîn, mafên kurdan di Zagona Bingehîn de bêne nasîn û herî dawî çek bêne danîn."
Emekçî diyar kir ku şer ji bo her du aliyan jî dide windakirin û bal kişand ser vê yekê, "Kîjan dest naxwaze çareserî çêbe? Heta niha kîjan destî pêvajo têk birine, gere em wî destî nas bikin."
"JI GUNDÎ HETA PROFESOR, KURDÎ HER KESÎ ELEQEDAR DIKE"
Danişîna duyemîn li ser "Di karên kamûyê de xwegihandina zimanê zikmakî" bû ku ev beş bi temamî bi kurdî li dar ket. Di vê danişînê de rêveber ji TOHAV'ê Xemgîn Yusuf Gorucu bû. Gorucu li ser înkar û asîmîlasyonê çend gotin gotin û mesele wisa girê da, "Apê Mûsa bi kurdî nivîsî li Tirkiyeyê qiyamet rabû. Şaredariyan li ser rîyan Pêşî Peya nivîsî dîsa qiyamet rabû. Zimanê me bo wan qiyamet e. Mesela kurdî ji kurdekî gundî heta profesorekî hemû kurdan eleqedar dike." Gorucu paşê mafê axaftinê da derûnînas Minewer Aslan axivî. 
Aslan zêdetir li ser zarokan, zimanê zarokan ji zikê dê heta mezinbûna wan a bi zimanê dayikê û zimanê zikmakî axivî. Aslan ji zanyarên dinyayê yên li ser ziman xebitîne yek bi yek mînak dan ku ziman çawa şikil dide zarokan.
"ZAROK BI ZIMANEKÎ DIN BIAXIVE ÊDÎ BI XWE NE EWLE YE"
Aslan diyar kir ku zimanê ku dayik pê diaxive zarokê/a biçûk çawa pê aş dibe û dûre mesele bi vî awayî da ser hev, "Zimanê dayikê hem ramanê, hem têgihîştina cihana mirovan diyar dike."
Aslan ji bo ji zikê dayikê heta du salî wekî pêvajoya 'zimakê dayikê' bi nav kir û piştî du salî jî edî wekî 'zimanê zikmakî' bi nav kir û got, "Bi darê zorê hînkirina zimanekî din sirgûn e. Ew ewlehiya berê, ew zimanê ku zarok pê aş dibû êdî namîne. Zarokê dema bi zimanekî din xwe îfade dike êdî bi xwe ne ewle ye, bi peyvên tîne ziman ne ewle ye."
Herî dawî Aslan bi bîr xist ku ger "Perwerdehiya bi zimanê zikmakî nebe, gotinên zarok feqîr dimînin."
"MÊTÎNGEH PÊŞÎ ZIMAN QEDEXE DIKIN"
Dûre Hevseroka Enstituya Kurdî ya Stenbolê zimanzan Remziye Alpaslan axivî û got ku meseleya mêtîngeriyê gelek bi ziman ve eleqedar e û wisa dom kir, "Dema mêtînger diçin cihekî pêşî li wir ziman qedexe dikin. Gelek nirxên xwe derbasî wê civakê dikin, vê jî bi ziman dikin. Zimanê xwe yê serdest wekî 'Zimanê pêşketî, yê medeniyetê ye' nîşan didin, dibêjin 'em medeniyetê tînin vir' û zimanê xwe li wir bi cih dikin. Piştî ku zimanê xwe bi cih kirin êdî civak xwe bi xwe dest bi wê mêtîngeriyê dike. Dema civak xwe entegreyî mêtîngeriyê dike carinan zehmet dibe mirov wê li civaka xwe vegerîne."
"JI BO ZIMAN 3 XALÊN BINGEHÎN"
Wekî axaftgerê dawî ji OHD'ê parêzer Samet Yavuz bû. Wî qala pêvajoya qedexeyên li ser ziman yên di serdema Tirkiyeyê de kir. Yavuz ji bo rizgarkirina ji van qedexeyên ziman qala 3 xalan kir û got, "1- Mafê bikaranîna ziman. 2- Mafê hînbûna ziman. 3- Mafê perwerdehiya bi zimanê zikmakî. Ji van her sê xalan yek jî kêm be nabe."
Piştî van pêşkêşiyan di rûniştina dawî ku Serokê TOHAV'ê Numan Ariturk bi rê ve bir de mêvanan ji axifgeran li ser ziman, li ser pêvajoyê, li ser hiqûqê pirs pirsin û danişîn bi dawî bûn. Dûre 30 saliya TOHAV'ê bi kokteyl û muzîkê bi dawî bû.