DiyarName.Com

Nivîskar û Lêkolîner Ûgûr Dûrsûn Adsiz ku lekolînên akademîk dike di encama lêkolînên li ser dîroka kurdan de xwe gihand

Kadrî Esen / MA

Nivîskar û Lêkolîner Ûgûr Dûrsûn Adsiz ku lekolînên akademîk dike di encama lêkolînên li ser dîroka kurdan de xwe gihande 2 stran û helbesteke ku heya niha nedihatin zanîn. Stran derbarê Mîr Bedîrxan Beg, helbest jî derbarê Şêx Ûbeydulahê Nehrî de ne.

Nivîskar û Lêkolîner Ûgûr Dûrsûn Adsiz ku li ser dîroka kurdan xebat û lekolînên akademîk dike, xwe gihand 2 stranên ku di salên 1800’î de hatine gotin û helbesteke ku di heman salan de bi alfabeya kîrîl bi kurdî hatiye nivîsandin.

Her du stran jî ji aliyê Vagharshag Shahinian hatine gotin. Shahinian, ermenî ye û di sala 1889’an de li bajarê Wanê ji dayik bûye. Di sala 1910’an de koçî Amerîkayê dike. Demek li vê derê dimîne û paşê vedigere Ermenistanê û li dijî Osmaniyan şer dike. Piştî şer, li Ermenistanê serleşkeriya hezar û 100 leşkerî dike. Demek li vê derê serleşkeriyê dike û dîsa vedigere Amerîkayê û di sala 1976’an de diçe ser dilovaniya xwe. Shahinian, her du stranan dema li Wanê bûye ji dengbêjan hîn bûye.

MALPERA HOUSHAMADYAN

Stranên ku Shahinian gotine ji aliye kurê wî ve di sala 1950’an de hatine qeydkirin û wê di demeke nêz de li ser Malpera Houshamadyanê (www.houshamadyan.org) bên weşandin. Stranên ku Shahinian gotiye yek ji wan bi tirkî ye û yek ji wan jî bi kurdî ye. Malpera Houshamadyan, weke ku ji navê wê jî diyar e malpereke ermeniyan û di sala 2010’an de li paytexta Almanya Berlînê hatiye avakirin. Tu armanceke karê ya malperê tuneye. Malper, jiyana ermeniyên dema Împaratoriya Osmaniyan lêkolîn dike.

STRANA BI TIRKÎ

Strana bi tirkî derbarê şerê di navbera Mîr Bedirxan Beg û Muşîr Osman Paşa de ye. Muşîr Osman Paşa, paşayekî payebilind ê Osmaniyan e û gelek caran êriş biriye ser Balkanan. Di sala 1847’an de êriş dibe ser Mîr Bedirxan Beg jî. Di vê êrişî de Muşîr Osman Paşa, hin mîrên kurd dikişîne cem xwe û Mîr Bedirxan Beg di zorê de dihêle. Ji ber êrişên Muşîr Osman Paşa yên li hemberî xwe Mîr Bedirxan Beg xwe daveje Keleha Ewrexê. Piştî şerê 3 rojan Mîr Bedirxan Beg bi şertê ku tiştek bi serê wî û malbata wî de neynin xwe radest dike. Di stranê de têkoşîna di navbera Mîr Bedirxan Beg û Muşîr Osman Paşa weke ew vebêjin tê vegotin.

Gotinên stranê wiha ne:

“Bedirhan Bey dedi hey kapı kapı

Sonra seni çağırttırırım way lı mın babo

Çok dara düşsem Han Mahmut şimdi de gelir

O da bu yerlerin bir kehremanî

Ram di ray ray ram di ray ray r ara ri rayy

Amaneeyyyy Osman Paşa dedi hey şaşkın ahmak

Dört yanınî keserim yoksul kaçamak

Devletten emir olunmuş

Seniii seniii seniii buyurttururum şehir istanbulî

Ram di ray ray ram di ray ray r ara ri rayy

Amaneeyyy Bedirhan bey dedi

Galibe şaşkın ne cesaret ile bu dağları aştın

Ancak geldin kendin tuzağa düştün

Her ne hal olsa koyu vermem yakaniiii

Rin na na ninay Rin na na ninay

Amaneeyyy Osman Paşa dedi

O topları kurun hazır cem olun alesta durun

Marş ettiğince zurnayı vurun

Varsın çalınsın Alî- Osmanî

Rin na na ninay Rin na na ninay

Rin na na ninay Rin na na ninay”

STRANA BERÎTÎ

Strana bi kurdî ya ku Shahinian dibêje jî bi navê Berîtî ye. Lêkolîner Ûgûr Dûrsûn Adsiz, vê stranê bi folklornas Seyda Goyan daye şîrovekirin û Goyan, têkildarî stranê ev tişt dibêje: “Stran meqameke berê tê gotin. Di vê meqamê de kurd dibine du kom û davêjine ber hev. Berê dema ku zarok lîstikan dilîstin vê stranê digotin. Rexmî ku berê gelek dihat gotin bi demê re hatiye jibîrkirin. Me ji vê cûreyê re digot Berîtî. Di berîtiyê de hin hevokên weke zûgotinok ku wateyê wan tunene jî tên bikaranîn. Di rêzên destpêkê û rêzên dawîn ên stranê ku ez wateyê nadime ji ber vê ye.”

Gotinên vê stranê jî wiha ne:

“BERÎTÎ

Hooo qo rako talla raqo tallasdiko tirseneko

Pozê min poz bi çî poz bi yek

Yekemin yek nav botan

Duyemîn du Cizir Began

Sêyemîn sê payîzan

Dommer vatooo dommer vatooo

Hooo qo rako talla raqo tallasdiko tirseneko

Pozê min poz bi çî poz bi yek

Yekemin yek nav botan

Duyemîn du Cizir Began

Sêyemîn sê payîzan

Çaremîn çar parekan

Dommer vatooo dommer vatooo

Hooo qo rako talla raqo tallasdiko tirseneko

Pêncemîn pênc nav botan

Çaremîn çar parekan

Sêyemîn sê payîzan

Dommer gartooo

dommer gartooo

Hooo qo rako talla raqo tallasdiko tirseneko

Pozê min poz bi çî poz bi yek

Pêncemîn bêjna botan

Şaşamîn şaşê temam

Heftêmîn heftê heftan

Dommer vatooooo dommer vatooo

Hooo qo rako talla raqo tallasdiko tirseneko

Pozê min poz bi çî poz bi heft

Heftemîn heftê heftan

Şaşêmîn şaşê temam

Pêncemîn bêjna botan

Çaremîn çar parekan

Sêyemîn sê payîzan

Duyemîn Cizîr Began

Yekemin yek nav botan

Dommer vatooo dommer vatooo”

HELBESTA ŞÊX UBEYDULLAH

Piştî her du stranan niha jî em bala xwe bidine helbesta bi kurdî ku ji aliyê Adsız ve hatiye dîtin. Helbest, ji aliyê rûsekî ve bi alfebeya kirîlî bi kurdî hatiye nivîsandin û di 22’ê hezîrana 1882’an de di rojnameya rûs “Kavkaz” ku edîtoriya wê David Geoprgeviç Eristavi kiriye de hatiye weşandin. Di Helbestê de rexne li serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî tê kirin.

Adsiz, helbestê latînîze kiriye û rêz bi rêz bi nivîskar Letîf Brûkî daye şîrovekirin. Rêzên bi reqam orjînala helbestê, rêzên li hemberî rêzên bireqem ji aliyê Adsiz ve hatine latînîzekirin û rêzên di bin rêzên bireqem de jî ji aliyê nivîskar Brûkî ve hatine şîrovekirin.

Helbesta bi resenî hatiye latînîzekirin û şîrovekirin wiha ye:

“ŞÊX UBEYDULLAH

1.Мёджлисъ гута: шёйхи гаша, Meclis gotê; şêx î gaşa

(Meclise gotin şêx ne raste)

2.Сэреху бистйча шаша, Serê xwe bistiça şaşa

Bistiça Serê xwe weke

3.Рёгъ у сёмбиль ва бетраша, Rû û simbil va bet raşa

Seqqel u smela xwe teraş ke (hilde)

4.Льдюньяи бебитъ тамаша, Li dûnyayi bebit tamaşa

Dineda bibi bekenok bo temaşe

5. Жберъ эскёри шахъ у паша, Ji ber eskerî şax û paşa

Leşkerê şax û paşa êrîş kirin, meşiyan (pêşda)

6. Эскери ханъ у хвендкари; Esker î xan û xwendekar î

Leşkerên xan ê xwînxwaran

7. Лесёръ шёйхи топанъ бари, Li ser şêx î topan bar î

Ser şêx ra topan barî (ca baran)

8. Льшейхи бу рёшу, тари, Li şeyx î bu reş û tar î

Rast e

9. Шейхъ шами дюнья бибари. Şeyx şam î dinya bibar î

Şamî ye şexra dinya bibarî (tengbû; kinge merzel seva miriyan dikolin, teda cel ra şamî dibejin, cinaze datanîn û ser dar davejin û he xullî dikin )

10. Шейху, ту на саръ-аскари, Şeyx, tu na serasker î

Şeyxî, ne ser leşkerî (komutanî)

11.Нэ сэрхёнги, не шеркяри, Ne serxeng î ne şerkiyar î

Ne serxengi (albay), ne şervani

12. Нэпъ мирйдо би маеари, Nep mûrîdo bî mayar î

Ne mrîdî maî ari (necar î, acizî )

12.Нэпъ сопиа, хуэли псари. Nep sof î xweyelî pisarî

Ne sofi yi, xulli seri

13. Нэ бёги у на амэльмэнди, Ne beg î û ne amelmend î

Ne begî, yenî ne ji xudan karek emelî (xudan senet, karmend, tuccar)

14. На меддури, на эфёнди! Ne mûdûr î ne efend î

raste