Fêrgîn Melîk Aykoç

Keleha Pertegê ya wekî giraveke sêwî di navenda bendava Kebanê de bi rikî û serbilindiya dîroka Kurdistanê serî hildaye. Ew bi vê rawestana xwe dixwaze ji me re bibêje: “Dîroka deşta Pertegê ya di bin bendava Kebanê de hatiye veşartinê, ji bîr nekin.” Her gaveke wê xakê jiyanekê, her cigehekê wê şarestaniyekê, dor her rûbareke wê mînakek ji bihuştê bû. Ew kembera Bronz a Urartuyan ya ku niha li muzexaneya Edeneyê ye û her dîtnêrî metalmahî dihêle, berhema sifira (paxir) vê xakê ye. Vê xaka pîroz û bi adan ji mirovên destpêkê, Hîtîtan, Mîtaniyan, Urartuyan, Medan û li gel wan hê ji geleke şarestaniyên din re malxwêyî kiriye.

Dijminahiya kurd ne tenê dîroka wê di bin bendavan de windakirin e. Ew tirsa derketina rastiya vê xakê û têkiliya wê ya bi kurdan re wekî dilbizdîneke kuştinê di giyana serkerên tirkan de rûniştiye. Çi bi kurdan re têkildar be, çi berhem û kavîlên ji bav û kalên kurdan mabe, hebe; yekber ji ermeniyan, frêkan, fars û asûran yan jî ji gelên din re dikin mal. Mixabin ku ev dijminahî gihîştiye qaşo lêkolînerên li ser wê xakê karkirine jî. Mînaka herî balkêş ev peyva “pert” e. Wan ev peyv wekî peyveke ermenîkî û di wateya kelehê de nîşandane. Lê em dizanin ku bi ermenîkî navê kelehê “amrots” û peyva dîwar “pat” e. Li gor zimanzanê ermenî Xiraça Açaryanê bi navneteweyî cidî tê girtin, peyva “Pert /perd” ji kurdî derbasê ermenîkî bûye û di ermenîkî de gelek caran di wateya sûr, diwar û çeperan de tê bikaranîn. Jixwe di zimanê arî de gelek peyvên ji kîteya “per” çêbûne hene. Mînak: perperik, perwaz, perdeh, perwane, perav, pertav û û. Ligel vê rastiyê li gor hin daneyên berdest “eylo” bi zimanê Urartûyan “Per – ta” ye. Yanî dibe ku ev peyva Pertegê ji vê peyva Urartûyî jî hatibe, lewre wekî remz eyloyeke reş li ser kelehê çik kiribûn. Li ser zinarê kelahê hê jî cih wê xuyaye û di Seyhatnameya Evliya Çelebî de jî heye.

Derewekî bêbinî yên qaşo lêkolînerên dewleta Tirk jî; hin peyvên dibe ku têkiliya xwe bi kurdî re hebin, yan dikin farisî, yan “eskî dîl,” yan jî moxalî û ûygûrî. Ji ber ku berê ew eyloya sembola Urartûyan li dîharê keleha Pertegê hebû, piraniya lêkolinerên wan ji bo rastiya wê poşandinê wiha nivîsîne: “Pertek peyveke Moxolî ye, tê wateya çûk, çûkê reş û eylo. Tirkên berê hatine ji ber vê ev nav lêkirine." Lê em dizanin çivîk bi moxolî “şuvuu” çûkreş = “xere” û eylo jî bi moxalî “bûrged” e. Wê çaxê pirs ev e: Kê ev nav li vê deverê kiriye. 1 – Dibe ji “per -ta” Urartuyan mabe. 2 – Berê komkujiya ermeniyan li vê devera Pêrtagê bi zêdeyî ermenî dijiyan, ji wê dibe ku ermeniyan ev peyva deynkirî “perteg” ji ber wê sûr a li dor kelehê ku bi aliyê împaratoriya Roma ve hetiye lêkirin, li vê herêmê kiribin. Kurt û kurmancî tu têkiliya xwe bi moxol û tirkan re tune.

Belê sûra li dor Keleha Pertegê di dema împaratoriya Roma de tê lêkirin, dû re bi aliyê serkariyên din ve tê restorekirin. Lê keleha bingehîn keleha navîn, ya kevn e. Lêkirina vê keleha kevn yan jî ya navîn bi zelalî nîşanê me dide ku di dema Urartuyan, hem jî di dema keyê Urartuyan key Menûa de hatiye lêkirin. Lewra Zinarên bi hostayî hatine teraştin wekî parçeyeke zinarên kewke bin, di zinarên baxir de dane rûniştin. Her wiha di hin zinaran de ew çalika wekî gulmist ku nîşaneya kelahên Urartuyan ya dema Key Menua ye jî hene. Zinar wisa dane ber hev, mirov bi zehmetî ji hev derdixe ku kevirên cuda ne. Nîşaneyake din jî di vê kelehê de jî tunêleke bi derenceyan hetanê devê çemê Arsînê diçe. Ev keleh jî li bakurê çemê Arsînê hatibû lêkirin.

Dewletê di sal 1965'an de dest bi avakirina Bendava Kebanê kir, di sala 1974'an de qedand û pêşî li avê girt. Li gor agahiyên dewleta Tirk salê 6 mîlyar kwh ceyranê dihelberîne. Bajarê Pertagê ji ber kelehê rakirin û li berpalê bakur ji nû ve avakirin. Lê di rastiyê de paşmayî, belgeh û kavîlên şarestaniyeke gelek dewlemend ya bajarê Pertagê û cigehên din di bin ava bendavê de wendakirin. Vê bendavê di warê klîmayê de jî bandoreke nerênî li hevsengiya herêmê kir. Di wê demê de beşek şêniyên bajêr koçberê bajarên din û metrepolên tirkan bûn, lema jî hêjmara şêniyên bajêr nîvenîv kêm bû, Pertek bû navçeyeke piçûk.

Çawa di nivîsê de jî zelal dibe, di vê geremola dagirkeran afirandiye û gihandiye pîleya ezberan de gihîştina rastiyê gelek dijwar e. Divê mirov sed û yek rûpelan tevlihev bike ku bikane du gotinên rastiyê jê bidoşe. Hetanê mijareya keleheke din ji gelê me tevgera netewî û xwinêran re serkeftin.

24.01.2020, Yenî Ozgur Polîtîka