Ji bo eleqeya we sipas dikim.

Emê hewl bidin behsa edebiyata kurmancî a modern bikin.

Edebiyata kurmancî a modern bi kîjan berhemê re dest pê kir? An jî di kîjan berhemê de bi çi awayî taybetiyên modern xwe dane der? Pirsên wisa hê jî bi temamî nehatine bersivandin.

Ji ber ku lêkolînên der barê berhem û metnan de kêm in zor e ku însan destnîşan bike bê di edebiyata kurmancî de gavên modern çi wextî bi çi awayî hatine avêtin.

Tişta ku îro roj dîyar e ev e ku wekî derdor kovara Hawarê gavekî berbiçav a wêjeya kurd ya modern e.

“Heta sala 1980’ê, ji bilî Erebê Şemo, Eliyê Evdirehman, Mîroyê Esed, Heciyê Cindî û Seîdê Îbo romanivîsên kurmancîaxêv derneketine. Hingê, heta sala 1980’ê, hejmara romanivîsan 5 û ya romanên kurdî jî 12 bû.
Heta sala 1990’î hejmara romanivîsan bûye 14. Hejmara romanên kurmancî heta sala 1990’ê, 27 bû.
(İbrahim Seydo Aydoğan)

Ev agahî besî me ne bê edebiyata kurd di qonaxeke dûvdirêj de di çi halî de bûye.

Heya salên nodî bi gelemperî nivîskaran bêtir “rewşa heyî” destnîşan kirin. Xwestin bala xwendevan bikişînin ser rastî û rasteqîniyê. Nivîskaran serpêhatiyên xwe û ên civakê qeyd kirin. Helbet lêgerîn û ceriban xwe di berheman de dane der.

Piştî salên nodî zextên li ser zimên hinekî hatin sist kirin. Ev bû sedem ku nivşek xwe bide der. Bi tevî nivşê nodî edebiyata li sirgûnê jî ket rojevê. Ezê hêlên polemîkî bidim aliyekê û behsa rehmetî Mihemed Uzun bikim. Wî bi berdewamî behsa edebiyata modern û girîngiya takekes dikir. Lê di berhemên wî de jî em dibînin ku wî xîtabî civakê kiriye, hewl daye bin hişê civakê deşîfre bike û hin gunehên qewimînên dîrokî bi bîr bixe. (Romana wî a dawî ne tê de.)

Her ku berhemên wî bi kurmancî nehatibin xwendin jî, her ku hin rexneyên me hebin jî berhemên wî bûne sedem ku li vî welatî der barê edebiyata kurmancî de gengêşî xwe bidin der.

Wekî edebiyata me a devkî edebiyata me ya nivîskî jî hê veşarî ye. Li zimanên dî bes nayê wergerandin. Ji bilî berhemên rehmetî Mihemed Uzun medyaya vî welatî bes eleqe rê berhemên dî neda/nade. Ev balkêş e.

Ji ber ku wext li me teng bû ezê xal bi xal çend tiştan bi bîra we bixim:

1. Ji bo xwendinê piştgiriya çîna navîn gelek muhîm e. Bi piranî kesên kurd ên ji çîna navîn li metropolan dijîn û xwendina edebiyata kurdî ji xwe re nekirine xem. Heger guneh hebe ev guneh bi piranî pariya wan kesan e.

2. Di wêjeya modern de hilweşandina tabûyan helwestek e lê di edebiyata kurd a modern de ji ber halê romantîk nivîskar li hember tabûyan bêqerar dimînin.

3. Hin kes bi tevî baş bi kurmancî nizanin jî hewl didin ji bo edebiyata kurmancî bibin referans. Agahiyên ku didin ansîklopedîkî ne. Ji ber ku baş bi kurmancî nizanin nikarin bi awayek analîtîk berheman binirxînin. Hewl û hewesa populerbûnê nahêle detayên di edebiyata kurmancî de bêne gengêşîn.

Li nav civaka me fikrek wisa heye, “Gelo nivîskarên kurd dikarin wêjeyek xurt derxin holê?” û her bi şik li meseleyê dinêrin. Ez dixwazim bipirsim: Çima nebe? Yên ku bi kurdî nizanin jî bi tundî berhemên bi kurdî hatine nivîsandin rexne dikin û îdîa dikin ku naveroka wan a bandorker nîn e. Li îhtîmala wêjeya kurdî dê bi ser bikeve jî bi erênî nanêrin.

4. Hindik be jî em dikarin behsa bazara kurmancî bikin.

5. Ji bo wêjeyeke modern gerek ziman di her warên modern de cî bide xwe. Heya niha edebiyata me derfetên çand û vegotinên wêjeya devkî bi kar dianî. Îro roj kurmancî di warên dî de jî cî dide xwe. Berî demekê li Amedê komxebatê di warên îdarî û hunerî de term afirandin. Gavên wisa dê bibin sedem ku wêje bêtir bi pêş bikeve.

Ziman jî wekî kesan xwedî şexsiyet e. Çerçawa hêlên baş û ên nebaş ên şexsan hene ziman jî di heman halî de ye. Ji bo xatirê kurmancî gerek em karibin ‘li hember kurmancî’ jî têbikoşin! Heger ku hûn ziman bi peyva “pîroz” der bibin û nexwînin tu qîmeta wê tune ye. Çalakiya herî bi wate ji bo ziman xwendin e. Edebiyat rih dide ziman, tehm û çêjê dide ziman.

6. Li çend ciyan komên xwendinê hatine avakirin. Berheman dixwînin û dinirxînin. Gavên wisa muhîm in. Di edebiyata kurmancî de îro roj berhemên cuda têne afirandin. Êdî xwendevan jî bi alternatîf in.

7. Edebiyat tehm û çêj e. Ji bo jiyaneke normal xwendinên edebî muhîm in. Ez mereq dikim; ger rojekê pirsgirêka kurd were çareserkirin gelo wê valahiyek xwe di dilê însanan de bide der an na? Ji ber xemên wisa jî ji niha de em dest pê bikin û bixwînin.

8. Em hê jî bi derfetên zimanê xwe biyan in. Ez her tim mînakekê didim; li devera Serhedê wexta berfa pêşî dikeve, dibêjin, “Berf do bi qasî dermanê şevekê barî ye.” Ev derbirîn hem edebî ye, hem jî gelek xweş e. Lê ku ev derbirîn di helbestekê de xwe bide der gelo ê çend kes karibin jê fam bikin?

9. Wekî gotina dawî ger Shakespeare li zimanekî hatibe wergerandin em ji bo wî zimanî û ji bo edebiyata wî zimanî dibêjin, oxira te a xêrê be, rê li te vekiriye.

*Ji gotubêja li Fûara Pirtûkan a Îzmîrê

cihanacirokan@hotmail.com