Hogir Berbir

Di nav xezîneya wêjeya devkî ya kurdî de, ya ku bi dengê dengbêjan tê parastin û tê ragihandin, destana “Begê Belekî” yek ji berhemên herî kûr û bi bandor e.
Ev destan ku bi taybetî ji aliyê dengbêjê navdar ê herêma Xursê ya Mêrdînê, Şêxmûsê Olaqa ve hatiye gotin û belavkirin, bi zimanekî dewlemend û bi hêmanên estetîk ên xurt, trajediyeke eşîrtî ya tijî xwîn, rûmet û têkoşînê vedibêje.
Di bingeha xwe de ev kilam çîrokeke tolhildanê ya demdirêj, xayîntiya hundirîn, şerê namûsê û lêgerîna heqiyê ye. Lê di heman demê de ew portreyeke kûr û rexneyî ya civakeke kevnar jî pêşkêş dike; civakek ku di nav xwîn, desthilatdarî, eşîrî û rûmeta binpêkirî de asê maye. Her wiha rexnekirineke kûr li hemberî pergala beg û axayan dike; pergala ku bi hêsanî xayîntiyê dikin, namûsê binpê dikin û bi zor û zordariyê desthilatdariya xwe didomînin.
Çîrok bi kuştina Ehmed Beg dest pê dike. Birayê wî, Hesen Beg, bi xayîntiyeke hov û ji paş ve wî dikuje û paşê li hemberî eşîrê bi derewan dibêje ku ew ji aliyê dijminan ve hatiye kuştin. Ev xayîntiya destpêkê hem bingeha trajediyê datîne, hem jî zincîreke tolhildanê ya dirêj û bêdawî dest pê dike.
Kurê Ehmed Beg, Hemdîn, piştî ku rastiyê fêr dibe, heft salan li çol û çiyayan di nav tenêtiyê û xemgîniyê de dimîne. Li wir mezin û xurt dibe û bi hêzeke tolhildanê ya kûr vedigere nav eşîrê. Ew li dijî apê xwe Hesen Beg radibe; lê wî nakuje. Di şûna wê de deriyê sirgûnbûnê li wî vedike û heta ku ew sirgûn nebe, aştiya navxweyî qebûl nake. Ev helwest rêbazeke sereke ya pêşketina destanê dibe.
Piştî vê qonaxê nakokî berfireh dibe. Hesen Beg ji eşîra xwe vediqete û diçe ser mêrga Xelîl Beg konê xwe vedide. Her çiqas Xelîl Beg dibêje: “Gerek karekî wî bi rihê me be. Eyb e; sal û carekê hatiye cem me, hayê we jê hebe û qîmetê bidinê…” heta vir her tişt normal xuya dike. Lê dema ku behsa keça wî Sitî tê kirin, her tişt diguhere. Li vir Xelîl Beg bi zorê dixwaze keça Hesen Beg bike jina xwe. Ev daxwaza zordar dibe sedema destpêka şerekî nû yê xwînî.
Di wî şerî de Hesen Beg tê kuştin. Şemdîn ku tenê çardeh salî ye, piştî mirina bavê xwe diçe qada cengê. Bi lehengiyeke bêhempa gelek xulam û zilamên Xelîl Begê dikuje; lê di dawiyê de bi giranî birîndar dibe û destan bi nêhwirandineke pir xemgîn wiha didomîne:
“Şemdîno menal e, keko menal e
Hela emrê te çardeh salî ye, keko menal e
Şevên Qanûna reş dirêj e
Wezê rabim xwe ji Şemdînê bira re bikim doşek, balîf û bergan e.”
Ev stran, bi qêrîna xwe ya kûr û bi dubarekirina peyva “menal e”, bandoreke pir giran li ser guhdaran dihêle. Mirov di kûrahiya xemgîniyeke ku nayê danasîn de êşê hîs dike. Şemdîn, bi birîndariya xwe, destûra heqiyê ya şer dixwaze û Xelîl Beg hefteyekê dem dide wî. Birînên wî zû baş nabin. Di vê demê de ew bi xwîna xwe nameyekê ji pismamê xwe Hemdîn re dinivîse û bi destê Yesûkê (Sitî) dişîne, da ku bi hawara wan were.
Hemdîn li ser kaniyekê li Sitîyê rast tê û hal û hewala wê dipirse. Dema ku Sitî derd û rewşa xwe vedibêje, zor zihokên hêstiran wekî baranê ji çavên Hemdîn davêjin. Hemdîn berê xwe dide mêrga Xelîl Begê, ber konê apê xwe Ehmed Beg. Dema ku hawara amojinê û rewşa Şemdîn dibihîze, dibêje:
“Ez ê herim boxilma gemariya apê!”
Û li dijî xulam û zilamên Xelîl Begê bi hêrs û ceng radibe, “cerg û magûrd û şerî” li wan datîne û dixwaze wan bi paş ve vegerîne. Lê ew ji helwesta xwe venagirin û gelek xulam cota cota davêje erdê.
Di dawiyê de Xelîl Beg li meydanê li Hemdîn rast tê, lê êsîr dikeve dest wî. Di wê demê de nameyekê ji mîrê dewletê, Xalid Beg re dişîne. Piştî demekê Hemdîn û Xalid Beg di meydanê de li hemberî hev derdikevin; lê bi “tacîlê” hev nas dikin û dev ji şerî diqerin.
Hemdîn û Şemdînê pismam xwe li kêleka hev digirin û di dawiyê de vedigerin nav eşîra Belekîyan. Berî ku destan biqede, Hemdîn xwişka Şemdîn û Şemdîn jî xwişka Hemdîn -ku pismam û dotmam in- mar dikin û bi vî awayî aştiya navbera Belekîyan pêk tê.
Ev çîrok ne tenê vegotina tolhildanekê ye; ew di heman demê de rexnekirineke kûr li hemberî pergala eşîrî, begtiyê û desthilatdariya zordariyê ye. Li hemberî beg û axayên xayîn û zordar, lehengên ciwan ên mîna Hemdîn û Şemdîn wekî sembola rûmet û heqiyê derdikevin pêş. Lê ev heqî bi buhayeke pir giran tê standin: bi xwîn, bi êşeke nedîtbar, bi mirinên zû û bi xemgîniyeke kûr.
Ji aliyê estetîkê ve jî ev destan dewlemendiya wêjeya devkî ya kurdî nîşan dide. Zimanê wê yê kevnar, bi devoka Mêrdînê ya resen e û tijî peyvên xurt û bi hêz e: “cerg û magûrd”, “derzî zorê”, “menal e”, “qûrîn” û hwd. Dubarekirinên wekî “Lê lê lê wayê” an jî “Şemdîno menal e” hem rîtma kilamê xurt dikin, hem jî hestên xemgînî û kûrbûnê diafirînin. Ev taybetmendî destanê dike hunereke devkî û edebî ya pir bi hêz.
Bi kurtî, “Begê Belekî” ne tenê kilamek e; ew arşîveke zindî ya çand, dîrok û hişmendiya civakî ya kurdan e. Di vê destanê de hem lehengî, hem xayînî, hem trajedî û hem jî hêviya heqiyê bi awayekî hevseng û bi bandor têne nîşandan. Di nav vê çerxa xwînî û rûmetê de, destan nîşan dide ku heqî her tim heye û ev heqî, her çiqas bi buhayeke giran were dayîn jî, di dawiyê de tê standin.
Ev berhem îsbat dike ku wêjeya devkî ya kurdî ne tenê hunerek e; ew di heman demê de dîrok, exlaq û hişmendiya civakî bi dengê dengbêjan tê parastin û ji bo nifşên nû tê ragihandin.

Çavkanî: Begê Belekî (Şêxmûsê Olaqa), Xûrs / Mêrdîn. Berhevkar: Hogir Berbir. Kovara Forklora Kurdan, Sal 1, Hejmar 2, Nîsan–Gulan–Hezîran 2015.