Hogir Berbir

Ji bo guhdarîkirinê:

Xebatên arkeolojîk ên li Wanê û derdora wê, cîhana razdar a Qraliyeta Ûrartûyan ronî dikin. Di van salên dawî de, şopa lingê jinekê, avahiyeke lîmanê (bênder) ku bi paşvekişîna ava Gola Wanê û kolandinên li herêmê tabletên bi nivîsên mîxî derketiye holê re, eşkere kirine. Ev vedîtin nîşan didin ku şaristaniya Ûrartû ne tenê di warê leşkerî de, lê di warê endezyarî, plansaziya bajarvî û jiyana civakî de jî gelekî pêşketî bûye.

Şopa Lingê Jineke Urartûyî
Yek ji vedîtinên herî balkêş ên li ser jiyana civakî ya ûrartûyan, şopa lingê jinekê ye ku li bakurê Keleha Wanê hatiye dîtin. Ev şop tê texmînkirin ku hejmara lingê wê 36 e û Berî Zayînê ji sedsalên 6’an heta 9’an e. Niha li Muzeya Wanê ev şop tê nîşandan. Şopa ling ku li ser kevirekî hatiye dîtin, destnîşan dike ku jinan di serdema ûrartûyan de bi awayekî çalak di çêkirina kerpîçan û danîna wan de cih girtine. 
Xebatên etnografîk piştgirî didin vê yekê ku di paşerojê de çêkirina kerpîçan bi piranî ji aliyê jinan ve dihat kirin. Ev şopa ling, ji vedîtineke teknîkî wêdetir, wekî şahideke bêdeng a keda jinan û jiyana rojane ya bi hezarên salan berê tê dîtin. Pêşangeha li Muzexaneya Wanê, balê dikişîne ser rola jinan di civaka ûrartûyan de û bi perspektîfeke nû avahiyên civakî ya wê demê ronî dike.

Gola Wanê û Bazirganiya Deryayî
Guherînên di asta ava Gola Wanê de bûne sedema vedîtineke nû ku dîroka herêmê bi rengekî cuda ronî dike. Li navçeya Erdişê, li qeraxên Keleha Ûrartûyan a bi navê “Keleha Beyan”, bi paşvekişîna avê re lîmaneke bi 11 pêlikan derketiye holê. Ev lîman ku li ser kevirê bingehîn ê 20 metroyan bilind hatiye kolandin û 3 metroyan fireh e, yek ji delîlên yekem e ku nîşan dide ûrartûyan di veguhestina deryayî de roleke çalak lîstine.
Rêkûpêkkirina lîmanê bi awayekî hatiye sazkirin ku keştî bi hêsanî lê bi cih bibin û barên giran bi rehetî bên daxistin. Ev avahî îspat dike ku ûrartûyan Gola Wanê wekî riyeke bazirganî û veguhestinê bi bandor bikar aniye. Her wiha, hebûna lîmanê nîşan dide ku di serdema Ûrartû de asta ava golê ji ya îroyîn bilindtir bûye. Ev lîman, ligel kelehên wekî Wan, Ayanîs û Kef, wekî hêmaneke girîng a tora stratejîk a Ûrartûyan li derdora Gola Wanê tê nirxandin.

Bajarê Pîroz û Keleha Korzut a Xwedayê Haldî
Keleha Korzutê ku li navçeya Bêgiriyê ya Wanê ji aliyê Qralê Ûrartû Mînûa ve hatiye avakirin, bi kolandinên dawî re zêdetir hatiye nasîn. Tabletên mîxî yên du sal berê hatine dîtin û ji şeş rêzikan pêk tên, hatine deşîfrekirin. Ev tablet eşkere dikin ku navê herêmê di serdema ûrartûyan de “Haldî Patarî” bûye, yanî “Bajarê Pîroz ê Xwedayê Haldî”. Ev nav girîngiya olî û stratejîk a bajêr destnîşan dike.
Di kolandinan de deriyê perestgeheke duyemîn û avahiyeke qesrê hatine dîtin ku mezinahî û heybeta bajêr nîşan didin. Kevirên bazalt ên 6-12 ton giran ku di dîwarên bircên derdorê de hatine bikaranîn, zanîn û hêza endezyariya Ûrartûyan ronî dikin. Avakirina van kevirên giran bi awayekî statîk li ser xakeke xûz, di şertên wê demê de serkeftineke endezyariyê ya mezin e. “Haldî Patarî” bi bedewiya xwe ya mîmarî û pozîsyona xwe ya stratejîk, hêza Urartûyan bi awayekî zelal radixe ber çavan.

Mîrateya Ûrartûyan Derdikeve Holê
Ev sê vedîtinên girîng careke din îspat dikin ku şaristaniya Ûrartûyan ne tenê hêzeke leşkerî û siyasî bûye, lê di heman demê de bi zanîna xwe ya endezyariyê, tora bazirganiyê ya bi bandor û jiyana civakî ya dewlemend jî cihêkî girîng digire. Şopa lingê jinekê, lîmana Gola Wanê û nasnameya Keleha Korzutê wekî “Haldî Patarî” nîşan didin ku Ûrartûyan şaristaniyeke pir alî ava kiriye. Xebatên arkeolojîk ên li Wanê û derdora wê, eşkere dikin ku di pêşerojê de wê gelek sirên din ên vê şaristaniya razdar bên ronîkirin.

Çavkanî: Bermahiyên li Wan û mûzexaneya wê.