___Brahîmê Alûcî___

 

Destpêk

Komkujiya Robozkî ya 28’ê berfanbara 2011’an yek ji rûdanên herî xemgîn ên dîroka nêz a Kurdistanê ye. Di vê êrîşê de 34 kes ku piraniya wan zarok û ciwanan bûn, bi awayekî hovane û trajedîk hatin kuştin. Ev rûdan ne tenê wekî komkujiyek laşî, lê wekî birîneke derûnî (trawma) ya kûr li ser civata kurd bandor kiriye.

Di vê nivîsê de, em ê hewl bidin ku vê rûdanê ji perspektîfa derûnkolîneriyê ve binirxînin û fêm bikin ka çawa ev birîna derûnî (trauma) li ser hişmendiya hevbeş û derûniya civakî bandor kiriye. Derûnkolînerî, wekî bîrdozî û pratîkeke ku ji aliyê Sigmund Freud ve hatiye damezrandin, derfetekê pêşkêş dike ku em birînên derûnî yên kûr, mekanîzmên berevaniyê (defense mechanisms) û bandorên trawma û birînên hevbeş fêm bikin. Dema ku em li komkujiya Robozkî dinêrin, em dibînin ku ev ne tenê rûdaneke dîrokî ye, lê diyardeyeke derûnî ye ku hê jî li ser jiyana civakî, kesan û koman hevbeş bandorê dike.

Birîna Derûnî ya Hevbeş (trawmaya hevpar) û Êşa Civakî

Ji dîdgeha derûnkolîneriyê ve, komkujiya Robozkî birîneke derûnî ya hevbeş (collective trauma) e ku ne tenê qurbanên rasterast, lê tevahiya civata kurd ji hêla derûnê ve têk biriye. Freud di bîrdoziyên xwe de li ser birîna derûnî sekinî û got ku birîna derûnî (trawma) dema çê dibe ku mirov bi rûdanekê re rû bi rû tê ku li ser hêza wî ya derûnî zêde bargiraniyê çêdike. Dema ku mirov nikare vê rûdanê bi awayekî xwezayî herz bike û fêm bike, trawma (birîna derûnî) çê dibe.

Di rewşa Robozkî de, ev trawma ne tenê ji ber zalimiya kuştina zarok û ciwanan e, lê ji ber çend taybetmendiyên din jî zêdetir kûr bûye. Yekem, qurbanên vê êrîşê piranî zarok bûn ango nifşê siberojê bûn. Ji dîdgeha derûnkolîneriyê, zarok di hişmendiya hevbeş de wekî hêviya siberojê tên dîtin û windabûna wan ne tenê windabûna îro, lê windabûna siberojê jî nîşanî me dide. Duyem, ev komkujî bi destê hêzên dewletê pêk hat ango bi destê ew strûktura ku diviya ewlehiya hemwelatiyan biparêze. Ev jî têkçûnek e di asta bingehîn a peymana civakî (social contract) de.

Trawma ango birîna derûnî ya hevbeş cuda ye ji birîna derûnî ya takekesane. Judith Herman, derûnnasa navdar a ku li ser birînên derûnî kar kiriye, dibêje ku birînên derûnî yên hevbeş bi rêya çîrokên hevbeş, rîtûelên bîranînê û pêvajoyen civakî tên şaredarî kirin. Lê dema ku dadwerî tune be û ragihandina rastiyê pêk neyê, ev birîn nikare bi rê ve bibe û di hişmendiya civakî de wekî birîneke vekirî ya ku her xwîn jê diniqûte dimîne.

Mekanîzmên berevaniyê û Stratejiyên Jiyanê

Di derûnkolîneriyê de, mekanîzmên berevaniyê (defense mechanisms) ew stratejiyên nexwezayî ne ku mirov ji bo berevanî û parastina xwebûna xwe ji xemgînî û navendokiyê bi kar tîne. Di rewşa Robozkî de, em dikarin çend mekanîzmên berevaniyê di asta civakî de bibinin zimên.

Yekem jê xwestina domdar a dadweriyê ye. Malbatên qurbaniyan û civata kurd bi giştî her sal li Robozkî kom dibin û dad û dadweriyê dixwazin. Ji dîdgeha derûnkolîneriyê, ev dikare wekî hewleke çalak a sererastkirina ne-dadweriyê (injustice) were fêmkirin. Lê di heman demê de, ev xwestina domdar nîşana birîneke ku hê jî vekirî ye jî dide. Freud di berhema xwe ya "Şîn û Malxulyan" (Mourning and Melancholia) de cudahiya di navbera şîna xwezayî û malxulyaniyê dike. Şîna xwezayî pêvajoyek e ku mirov tê de windabûnê qebûl dike û paşê dikare jiyana xwe bidomîne. Lê malxulyan rewşek e ku mirov di windabûnê de digire û nikare pêş ve biçe.

Di rewşa Robozkî de, bêyî dadwerî û ragihandinê, civat nikare pêvajoya şîna xwezayî têkûz bike û di rewşeke di navbera şîn û malxulyanyê de dimîne. Ev jî bandorên demdirêj li ser tendirustiya derûnî ya takekes û civakê dike.

Mekanîzma din bîra hevbeş (collective memory) e. Her sal, merasîmên bîranînê li dar tên xistin, berhemên hunerî û edebî tên afirandin û çîroka Robozkî di çanda devkî de cih digire. Ji dîdgeha derûnkolîneriyê ve, ev bîra hevbeş wekî berxwedanekê li hemberî tepisandinê (repression) ye. Freud dibêje ku bîra birîndar dikarin bêne tepisandin, lê ev tepisandina bîrê (memory) nikare trawma û birînê çareser bike û di forma din de xuya dibe, wekî di xewnên xirab de, di nexweşiyên derûnlaşî (psychosomatic) de an jî di reftar û tevgerên hevbeş de.

Birîna Derûnî ya Nifşî û Veguherîna Bîranînê

Yek ji mijarên girîng ên derûnkolîneriya nûjen birîna derûnî ya nifşî (intergenerational trauma) ye. Lêkolerên wekî Marianne Hirsch û Dominick LaCapra li ser vê mijarê sekinîne û nîşanî me dane ku birînên derûnî yên mezin dikarin ji nifşekî bo nifşekî din derbas bibin, tevî ku nifşê nû bi rasterast vê birînê nejiyanbinjî.

Di rewşa Robozkî de, zarokên ku piştî 2011’ê ji dayîk bûne, hê jî di bin bandora vê birînê de mezin dibin. Ew rasterast komkujî nejiyane, lê di nav malbatek û civakekê de mezin dibin ku vê birînê vedihewîne. Ev zarok çîrokên Robozkî dibihîzin, merasîmên bîranînê dibînin, xemgîniya malbatên xwe hîs dikin. Ji dîdgeha derûnkolîneriyê, ev "bîra paşîn" (postmemory) e ango bîranînek e ku ne bi rasterast jiyan e, lê bi rêya çîrok, wêne û hestan hatiye veguherîn.

Ev veguherîna birînê ji nifşekî bo nifşekî din dikare bandorên cuda bike û bihêle. Dibe ku zarokên nû hesta girêdanekê bi malbat û civata xwe re hîs bikin lewra hevbeş di vê birînê de ne. Lê di heman demê de, dibe ku ev zarok jî bi kêşeyên derûnî yên wekî fikarî, êş an jî kêmasiyên di têkiliyên civakî de rû bi rû bimînin.

Têkçûna Ewlehiyê û Ewlehiya Hebûnî

Ji dîdgeha derûnkolîneriyê ve, mirov hewcedarê hesta ewlehiya bingehîn (basic security) e ji bo ku bi awayekî saxlem û tendirust bikare be pêş bikeve. Erik Erikson, derûnnasê pêşkeftinê, dibêje ku di pêvajoya kamilbûna mirov de, yekem qonax avakirina "baweriya bingehîn" e. Zarok dema ku di jîngeha ewle de mezin dibe û hewcedariyên wî tên dabînkirin, baweriyeke bingehîn bi cîhanê re ava dike. Lê dema ku ev ewlehî tune be, ev bandorên demdirêj li ser geşedana derûnî dike.

Di rewşa Robozkî de, ev komkujî têkçûnek e di asta ewlehiya hebûnî (ontological security) de. Anthony Giddens vê têgehê bi kar tîne ji bo behsa hesta domdariyê û ewlehiyê bike ku mirov di derheqê jîn û nasnameya xwe de hîs dike. Dema dewlet ango strûktura ku diviya ewlehiyê peyda bike, bibe sedemê kuştinê, ev têkçûnek e di bingeha hişmendiya civakî de.

Vê têkçûnê bandorên cuda li ser civata kurd kiriye. Hesta ne-berdewamiya domdar çê bûye, tirsek ku dîsa jî tiştek wiha dikare çê bibe. Bawerî bi dezgehên dewletê re winda bûye. Hewcedariya avakirina mekanîzmên ewlehiya alternatîf di nav civakê de derketiye holê.

Xemgînî, Hêrs û Hewla Dermankirinê

Di derûnkolîneriyê de, xemgînî pêvajoyek e ku gelek aloz û tevlihev e û çend qonaxan di xwe de vedihewîne. Elisabeth Kübler-Ross pênc qonaxên şînê diyar kiriye: înkarkirin, hêrs, danûstandin, depresyon û qebûlkirin (acceptance). Lê ev model bi tenê ji bo windabûnên kesane hatiye pêşniyar kirin, ne ji bo trawma û birînên derûnî yên hevbeş.

Di rewşa Robozkî de, civat di qonaxên cuda de maye. Hin kes hê jî di qonaxa înkarkirinê de ne û nikarin bawer bikin ku tiştek wiha çê bûye. Gelek kes di qonaxa hêrsê de ne, hêrseke ku berbi wan kesên ku berpirsyar in û berbi sîstemeke dadweriyê ya ku dadwerî nabe diçe. Hin kes hewl didin ku bi rêya xwestina dadweriyê û ragihandinê danûstandinê bikin û hêvî dikin ku ger rastî were ragihandin, dê kêfxweşiyeke were peyda kirin. Gelek kes di rewşeke depresyonê û xemgîniya kûr de ne. Lê qonaxa qebûlkirinê, bêyî dadwerî û ragihandinê, xwedî astengiya mezin a derûnî ye.

Hêrs taybetmendiyeke girîng e ku divê bê nirxandin. Di derûnkolîneriya klasîk de, Freud dibêje ku dema hêrs nikare berbi derve were xuyanî kirin, dikare berbi hundur ve were veguherîn û bibe sedemê depresyonê, nexweşiyên derûnlaşî an jî reftar û tevgerên xwekujtinê. Lê di derûnkolîneriya nûjen de, lêkoler hêrsê wekî enerjiyeke qebûl dikin ku ger bi awayekî rêkxistî were birêvebirin, dikare bibe hêz û şiyana veguherînê.

Di rewşa Robozkî de, hêrsa civakî bi rêyên cuda tê xuyanî kirin, di protesto de, di berhemên hunerî de, di reftar û tevgerên sivîl de. Ev hêrs ne tenê bertek û reaksiyoneke li hemberî ne-dadweriyê ye, lê hewleke jiyanê ye jî. Nîşana wê ye ku civat hewl dide ku kontrolê li ser jiyana xwe bidest bixe û dadweriyê bixwaze.

Bêdengiya Birînê û Zehmetiya Daxuyandinê

Yek ji taybetmendiyên birînê ku Freud û lêkolerên paşê li ser sekinîne, zehmetiya daxuyandina vê birînê ye bi ziman e. Cathy Caruth, bîrdozîsyena birînê, dibêje ku birîn bi xwe rûdanek e ku li ser kapasîteya zimên û têgihîştinê zêde dike. Qurbanên birînê carinan nikarin bi peyvan bibêjin ka çi li wan hatiye kirin, lewre rûdan ewqasî şokek bû ku nikare di bin kategoriyên zimên de were bicihkirin.

Di rewşa Robozkî de, em vê bêdengiyê di gelek forman de dibînin. Malbatên qurbaniyan carinan nikarin bi peyvan bibêjin ka çawa hîs dikin. Zarokên ku li jiyanê man carinan bêdeng dimînin an jî nikarin vê rûdanê bîr bînin. Civat bi giştî hewl dide ku vê rûdanê bi zimên xuya bike, di raportan de, di berhemên hunerî de, di merasîman de, lê her tim hesta wê heye ku peyv têr nakin ji bo behsa asta êş û windabûnê bike.

Ji dîdgeha derûnkolîneriyê, ev zor û zehmetiya daxuyandinê jî astengek e di riya dermankirinê de. Freud dibêje ku "dermankirina bi axaftinê" (talking cure) yek ji rêyên sereke yên dermankirinê ye. Dema mirov dikare birîna xwe bi zimên xuya bike, bi awayekî sembolîk wê bi rê ve dike û kontrolê li ser wê didest dike. Lê dema ku bêdengî didomîne, birîn di hişmendiya ne-xwezayî de dimîne û di rêyên din de xuya dibe.

Rola Civakê û Ragihandina Hevbeş

Di derûnkolîneriya civakî de, lêkoler li ser rola civakê di pêvajoya dermankirinê de sekinîne. Dominick LaCapra di navbera "kirinalêder" (acting out) û "birêvebirin" (working through) de cuda dike. Kirinalêder rewşek e ku mirov di bin bandora birînê de dimîne û bi awayekî dubarekirin vê birînê dijî. Birêvebirin pêvajoyek e ku mirov tê de birînê qebûl dike, têdigihîje û dikare pêş ve biçe.

Ji bo ku ji kirinalêder derbasî birêvebirinê bibe, hewcedariya ragihandina hevbeş heye. Ev bi çend taybetmendiyan vedihewîne. Yekem, ragihandina rastiyê pêwîst e. Dewlet û civaka mezin divê qebûl bikin ka çi çê bûye û kî berpirsyar e. Înkarkirina rastiyê an jî hewldana avakirina mîtolojiyên alternatîf riya dermankirinê asteng dike. Duyem, dadwerî hewce ye. Ew kesên ku berpirsyar in divê bên dadgeh kirin. Bêcezabûn û nedîtbûn nîşana wê ye ku jiyana qurbaniyan ‘bê-qîmet’ e û vê birînê zêdetir kûr dike. Sêyem, piştrast bûna qurbaniyan girîng e. Civaka mezin divê êşa qurbaniyan qebûl bike û hevkariyê nîşan bide. Înkarkirin an jî înkarkirina birînê wekî "tiştek neyê" qurbaniyan ji nû ve birîndar dike. Çarem, lêborînxwazî û ragihandin lazim in. Ev ne tenê pêdiviyeke exlaqî ye, lê hewcedariyeke derûnî ye ji bo dermankirina hevbeş. Pêncem, garantiyên ku ev ê dubare nebe divê bêne dayîn. Civat hewcedarê ragihandinê ye ku guherîn hatine kirin ku dê vê birînê dubare neke.

Di rewşa Robozkî de, piraniya van hewcedariyên dermankirinê nehatine dabînkirin. Rastî hê jî bi têkûzî nehatiye ragihandin, dadwerî tune ye, lêborînxwaziyeke fermî pêk nehatiye û garantiyên pêwîst nehatine dayîn. Ev jî sedem e ku trawma û birîn hê jî vekirî dimîne û civat nikare bi awayekî saxlem û tendirust pêş ve biçe.

Îdeolojiya Birînê û Rewşa Hevbeş

Vignette Nahoum-Grappe antropologa ku li ser tundiyên civakî kar kiriye, li ser "îdeolojiya birînê" (ideology of trauma) sekiniye, çawa ku hin dezgeh û pergal birînê wekî amûrekê bikar tînin ji bo kontrolkirina civakan. Di vê dîdgehê de, birîn ne tenê encameke alîkarî ya tundiyê ye, lê carinan armanc e.

Di rewşa Robozkî de, em dikarin bipirsin ka gelo ev komkujî tenê xeletî bû yan jî beşek bû ji stratejiyeke mezintir a ku armanc ew bû ku tirs û têkçûnê di nav civata kurd de peyda bike. Ji dîdgeha derûnkolîneriyê, trawma û birîna derûnî ya hevbeş dikare bibe amûreke kontrolê. Civata birîndar, civata ku zêdetir peljen e ku zêdetir berpirsyar e ku kapasîteya berevanî û xwe-parastinê kêmtir e.

Lê di heman demê de, em dibînin ku civat berxwedaneke dîrokî nîşan daye. Heya îro, malbatên Robozkî û civata kurd bi xwestina dadweriyê berdewam dikin. Ev berxwedana domdar nîşana nûşiyanê (resilience) ya mirovî ye, hewcedariya mirov a bingehîn ku man û dadweriyê di jiyanê de bibîne.

Encam

Nirxandina derûnkolîneriyê ya komkujiya Robozkî derfetek pêşkêş dike ku em nêzîkî têgihîştina kûrtir a bandorên derûnî yên vê rûdanê bibin, ne tenê li ser qurbanên rasterast, lê li ser civata kurd bi giştî. Ev trawma û birîna derûnî ya hevbeş birîneke kûr e ku bêyî dadwerî û ragihandinê nikare bi rê ve here.

Ji dîdgeha derûnkolîneriyê, em fêm dikin ku birîn ne tenê di bîranîna takekesan de cih digire, lê di hişmendiya hevbeş de jî dijî. Birîna Robozkî ji nifşekî bo nifşekî din derbas dibe, di berhemên çandî de xuya dibe û li ser têkiliyên civakî bandorê dike. Bêyî ragihandina hevbeş, dadweriyê û garantiyên ku ev ê dubare nebe, ev trawma û birîn bi rê ve naçe.

Lê di heman demê de, em dibînin ku mirov û civak xwedî kapasîteya nûşiyanê nin. Xwestina domdar a dadweriyê, bîra hevbeş û berxwedana civakî nîşaneyên hêviyê ne. Nîşana wê ne ku civat di bin nîr3e vê birînê de têk ne-çûye ku hewl dide ku kontrolê li ser çîroka xwe bidest bixe û mana di êşê de bibîne.

Dermankirina hevbeş pêvajoyek e ku demeke dirêj dixwaze û hewcedariya hewldanên hevbeş e, ji aliyê malbatên qurbaniyan, civata kurd û civaka mezin. Dadwerî, ragihandina rastiyê û qebûlkirina berpirsyariyê ne tenê pêdiviyên siyasî û exlaqî ne, lê hewcedariyên derûnî û giyanî ne ji bo ku ev birîna hevbeş bi rê ve bibe û civat bikare bi awayekî saxlem pêş ve biçe.

Çavkanî

Freud, Sigmund. "Mourning and Melancholia" (1917)

Freud, Sigmund. "Beyond the Pleasure Principle" (1920)

Erikson, Erik. "Childhood and Society" (1950)

Herman, Judith. "Trauma and Recovery" (1992)

Caruth, Cathy. "Unclaimed Experience: Trauma, Narrative and History" (1996)

Hirsch, Marianne. "The Generation of Postmemory" (2012)

Alexander, Jeffrey. "Trauma: A Social Theory" (2012)

Termên Sereke

Trawma/Birîna Derûnî (Trauma) - Birîneke derûnî ye ku dema çê dibe ku mirov bi rûdanek re rû bi rû tê ku li ser kapasîteya wî ya derûnî zede bargiraniyê dike. Mirov nikare vê rûdanê bi awayekî xwezayî herz bike û fêm bike.

Trawmaya Hevpar/Birîna Derûnî ya Hevbeş (Collective Trauma) - Birîneke derûnî ye ku ne tenê mirovekî, lê komekê an jî civakeke tevahî vedihewîne. Ev cure birîn bandorê li ser hişmendiya hevbeş, nasnameya civakî û bîra hevbeş dike.

Mekanîzmên berevaniyê (Defense Mechanisms) - Ew stratejiyên nexwezayî ne ku mirov bi kar tîne ji bo parastina xwe ji êş, navendokî û xemgîniyan.

Şîn (Mourning) - Pêvajoya derûnî ye ku mirov pişt re tê, dema kesek an jî tiştek girîng winda dibe. Ev pêvajoyek e ku bi demê re mirov dikare windabûnê qebûl bike û pêş ve biçe.

Malxulyan (Melancholia) - Rewşeke ye ku mirov nikare windabûnê qebûl bike û di bin barê êşê de dimîne. Cuda ji şîna xwezayî, di malxulyaniyê de mirov di windabûnê de dimîne û digire û nikare bi jiyanê bidomîne.

Trawmaya Nifşî/Birîna Derûnî ya Nifşî (Intergenerational Trauma) - Daxuyaniya wê ye ku birînên derûnî yên mezin dikarin ji nifşekî bo nifşekî din derbas bibin.

Bîra Paşîn (Postmemory) - Bîranînek e ku mirov bi rasterast nejiyaye, lê bi rêya çîrok, wêne û hestan ji nifşê berê standiye. Zarokên nû çîrokên Robozkî dibihîzin û bi vê rêyê xwedî bîranîneke ji vê rûdanê dibin, tevî ku wan nedîtiye.

Baweriya Bingehîn (Basic Trust) - Li gorî Erik Erikson, hesta ewlehiyê û pêbaweriyê ye ku zarok di geşedana xwe de pêşî ava dike. Ev bawerî bingeha geşedana saxlem û tendirust e.

Ewlehiya Hebûnî (Ontological Security) - Hesta domdariyê û ewlehiyê ye ku mirov di derheqê jîn û nasnameya xwe de hîs dike. Ev ne tenê ewlehiya laşî ye, lê hesta wê ye ku jiyan pêbawerî ye û hûn di jiyanê de mana hene.

Tepisandin (Repression) - Mekanîzmeke berevanî û xwe-parastinê ye ku mirov bi rêya wê bîranînên xem û navendokan ji hişmendiya xwe dûr dixe. Lê li gorî Freud, van bîranînên tepisandî winda nabin, di forman din de xuya dibin, wekî xewnên xirab, nexweşiyên derûnlaşî an jî tevgerên nexwezayî.

Nûşiyan (Resilience) - Kapasîteya mirov an jî civakê ye ku di rûyê zor û zehmetiyan de bi xwe re bimîne, bi birînê re têkoşe û dikare bi awayekî saxlem pêş ve biçe.

Bîra Hevbeş (Collective Memory) - Ew bîranînên hevbeş in ku civakek an jî komek bi rêya çîrok, rîtûel û pratîkên çandî parve dikin.

 

***

Nivîsên Brahîmê Alûcî yên ku berê di Diyarnameyê de hatine weşandin:

- Ziman, Derûn, Jiyan

3- Rêyek ji rûpoş û maskeyên kolonyal ber bi nasnameya resen ve 

2- Ji laşê Xwezayî heta Laşê Kolonîzekirî (rêze beşa 2'yan)

1- Dahûrîna Derûnkolînerî (Psychoanalysis) ya Frantz Fanon bi Neynika Kurdî (rêze beşa 1'ê)

- Lêborîn û bexşandin; travma û derûnterapî

- Lêborîn û Bexşandin; Bi nêrîneke derûnkolînerî û civakî

- Vegera Yê Tepisandî Û Mekanîzmayên Bergiriyê

- Jêbirin û jiholêrakirina nasnameya bindestan
- Hişê Çêkirî (Artificial Intelligence) û pirsên herî zêde tên pirsîn
- Şerê Derûnî (Psychological Warfare)
- Çawa çîrok dibin bawerî?
- Hêza nerm û hêza hişk, du rêbazên siyaseta navneteweyî