Hêja M.Xalid Sadînî çendek berê nivîseke pesinandinê di derheqê TRT Kurdî de weşand (1). Çima ket nava tiştek wisa ez nizanim. Min nivîs hinek dereng dît û ev çend roj in her di nav dudiliyê de bûm; binivîsinim-nenivîsin, çûm û hatim. Axir, gere bihata nivîsîn.
Bêyî bikevim nava nîqaşeke siyasî, ez ê bikim ku ji aliyê rojnamegerî ve çend gotinan bibêjim. Ezê hin ji gotinên wî bi kurtahî wergerînim û di binî de fikir û dîtinên xwe lêkim.
*
Birêz Sadînî ji avakirina Komarê digire heta îro tîne. Dibêje, “Ev televîzyon serketina 70-80 salan a têkoşîna kurdan e”
- Ev rast e, lê dewlet dema vê rastiya te qebûl dike, rê li ber mafên te yên din vedike yan bi vê saziyê te xirab nîşan dide? Xala muhîm ev e bi ya min.
*
"Di sala 2009'an de ez helwesta 'em naxwazin' a li hemberî TRT Kurdî fêm nakim û ne mimkûn e fêm bikim jî."
- Werin em li dîroka vê kanalê binêrin: Hikumetên wê demê destpêka 2000'î de ji bo Tirkiye bikeve Yekîtiya Ewropayê, ji bo çend saetan, weşana bi kurdî (kurmancî, kirmanckî) dan dest pê kirin. Heta em gihîştin 2009'an rewş wisa dom kir. Di adara 2009'an de hilbijartina herêmî hebû, hikumetê ji bo di vir de bi ser bikeve bêyî bingeh hatibe sazkirin, bêyî kesên bernameyan jî çêbikin hebin bi rojek de biryara vekirina vê kanalê da û vekir. Di rewşek wisa de ka kîjan kurd dê biçûna ava xwe bixista ser vê coyê?
Piştî hilbijartinê ku tiştek neguherî, pê re jî rewş nerm bû, dê bê bîra gelek kesî di serî de Ahmet Turk (Wê çaxê Serokê DTP’ê bû) gelek kesên din roportaj dan kanalê. Vê yekê rê li ber normalbûna kanalê vedikir lê çi bû, bi ser re salek derbas nebû ev "TRT 6" teslîmê FETO'yiyan kirin, gelek rêzefîlmên di kanala cemaetê Samanyolu de dihatin weşandin ji bo kurdî hatin dublajkirin û di kanalê de hatin weşandin. Samanyoluyê ku bi van rêzefîlmên xwe bi tirkî çêrên kurdan dikirin, vê carê bi kurdî dest bi çêran kirin. Pirs ev e: Gelo tiştek normal bû kurd ji bo weşaneke wisa bêjin "baş e û em dixwazin?"
*
"Lewra TRT Kurdî li Tirkiyeyê di asta bilind e kurdî meşrû kir."
- Ger xalek baş a kanalê heta îro çêbûbe ew jî ev e û li vir em li hev dikin. Dîsa jî çiqas hewce dike mirov pesnê kanalê ku hê jî normal nebûye bide?
*
“Gelek mebûs û şaredarên HDP'ê bi çargavî dixwazin herin kanalên din lê ji bo TRT Kurdî roportajê nadin. A rast hay ji xwe tune ne ku dijî kurdî ne. Lê ya muhîm peyamdayîn e, ne muhîm e li ku ye."
- Birêz Sadînî dixwaze bibêje herin peyama xwe li wir bidin. Em wisa bêjin: Dê û bav, kal û pîrên me dizanin kanalên tirkî ne ê kurdan in, zêde guh nadinê jî. Dema kurdekî beşdarî kanalên tirkî dibe tenê wê kêliyê bi wê kanalê ve girêdayî dimînin, paşê ji bîr jî dikin. Lê kanalek bi kurdî dema weşanê bike zêdetir nêzî xwe hîs dikin. Ew çêran jî bikin. Bila kanalek bi kurdî weşanê bike, çêrê nirxên te bike û tu jî here li cem wan di heman bernameyê de biaxive. Gelo tuyê wan çêran meşrû nekî?
*
"Bi rêzefîlm, sînema, çand, spor, şahî, bernameyên dîrokî û belgefîlman ev kanaleke gelek normal e."
- Bifikirin niha di gelek kanalên tirkan de rêzefîlmên kurdan xirab nîşan didin hene û ew bi kurdî jî di vê kanalê de têne weşandin. Ka me çi fêm kir? Birêz Sadînî dîroka kanalê wisa paqij nîşan dide, tu dibêjî qey ew rêzefîlmên Samanyolu nebûn di kanalê de hatin weşandin... Pirs ev e: Birêz Sadînî wan rêzefîlman qebûl dike gelo? Ha, ez nabêjim weşan sedî sed xirab e, lê diyar e ku sedî sed ne baş e û sedî sed ne normal e jî.
*
"Tenê di bernameyên nûçeyên wê û nîqaşên siyasî de hinek cudatî dixuya, ku ev jî tiştek normal e."
- Vê xalê wekî tiştek ji rêzê nîşan dide kekê min Xalid Sadînî. Hêja Sadînî yan tênagihê, yan jî rêyek şaş dide ber me.
Du gotinên min hene:
1- Ji bilî îstîsnayan piraniya weşanên têne kirin li ser hin fikran têne kirin. Ev weşan jî bi vî awayî û jixwe weşana ku kanalek dike qanaleke "hêja, girîng, balkêş" bernameyên nûçeyan û bernameyên nîqaşê ne. Kanal bi bernameyên çêkirina xwarinê, yan bi pêşbaziyan nabe kanaleke balkêş, kanaleke bi teqdîr; berevajî, bi nûçe û nîqaşên siyasî dibe kanal û xeta wê diyar dibe.
Ez dikarim ji dîrokê jî mînakan bidim lê na, ezê ji îro mînakek bidim. Di roja îro ya Tirkiyeyê de (em jê hez bikin nekin ew tiştek din e) Foks TV (Fox TV) ligel ku ne kanaleke nûçeyan e bi nûçeyên xwe ji kanalên nûçeyan wekî CNNTurk, NTV û kanalên nûçeyan ên nêzî hikumetê zêdetir tê temaşekirin. Ji van kanalan zêdetir gel îtîbarê pê dike. Çawa mirov rabe bernameyên nûçeyan û yên nîqaşê wisa biçûk bibîne û hema bibêje çavên xwe ji bo wan bigirin?
2- Em kurd jî di nav de ev kanal bi baca gelên li Tirkiyeyê weşanê dike. Ji ber ku wisa ye divê bêalî be, li gor pîvanên rojnamegerî, mesela wekî BBC tevbigere ku em jêre bibêjin her bijî. Lê hem bi baca me weşanê bike, hem çêran li me bike ka çawa emê “cudatî”yên wê qebûl bikin û jê re bibêjin her bijî?
*
"Yê weşanê dike dewlet e û dikaribû alîgiriya partiya desthilatdarî normal bihata dîtin. Îro AKP ye, sibê CHP, du sibê partiyek din be jî dê heman tiştî bike."
- Xala yekê ev e, ger îro ev kanal bêedaletî dike divê em dijî vê bêedaletiyê derkevin yan em vê qebûl bikin? Ger îro aliyek e, sibê aliyek din jî bê dê heman tiştî bike em çima dikevin nava ev tiştê ku em rast nabînin? Yan sibê dema em bên desthilatdarî emê jî heman tiştî bikin? Gelo dixwaze vê bibêje?
Gelek nivîskar û rewşenbîrên kurdan belkî naxwazin herin beşdarî kanalê bibin, tu çima di nivîsa xwe de wan wekî alîgirên Yalçin Kuçuk û Dogu Perînçek nîşan didî? Belkî wijdana nivîskar û rewşenbîran ranagire here kanalek/weşanek, ma ji ber ku naçin ew îleh bûne aligirên Kuçuk û Perînçek? Ma ne eyb e mirov însanan wisa bi nav bike?
Di vir de emê dîsa gotinê bibin ser BBC. Mînakek nû heye: Di sala 2015’an de hikumeta Îngilistanê xwest butçeya BBC kêm bike, naveroka bernameyên BBC bide nîqaş kirin, bi gotineke din xwest mudexeleyê naveroka kanalê, bernameyên wê bike û ji bo vê mesele heta meclisê bir. Rêveberiya BBC bi daxuyaniyeke wisa bersiva hikumetê da: "...BBC ne saziya xebatkarên wê yan jî ya siyasetmedaran e, malê gel e. Hîsedarên me gel e. Pereyên rusqetê (weşanê) ew didin. Herî zêde divê em guh bidin dengê wan. Yê ku der barê pêşeroja BBC û radyoyan de biryarê bide jî ne hûn, lê gel bi xwe ye." (2)
Ger weşana TRT Kurdî wekî BBC ba, kîjan partî bihata jî ferq nekira û dîsa jî nivîskar û rewşenbîrên kurd neçûna kanalê me yê bi hev re ew rexne bikira. Lê mixabin ne wisa ye.
Belkî derveyî mijarê ye lê ev fikra hêja Sadînî me ber bi wir de jî dibe: Îro hemû şaredariyên li Tirkiyeyê ji bo rantê ne. Îro partiya A li ser e, sibê B, du sibê D ye, ferq nake, normal e... Partiyên dewletê çawa ji bo rantê dixwazin şaredariyan bi dest bixin, kurd jî bila wisa bikin? Partiyên A,B,C çawa kanalê bo xwe bikar tînin, dema partiya D jî bê ser gere li gor xwe bikar bîne yan wekî BBC li gor xelkê bikar bîne? Em vê rewşa kanalê “normal bibînin”. Guherîn bi vî rengî çêdibe gelo? Edalet li her derê, her cihî, ji bo her kesî, her kanalî ye. Em di saziyan/kanalan de edaletê nexwazin sibê dema em hatin cihê wan emê jî bibin wekî wan.
*
"Saziyeke çapemeniyê ya objektîf a bêalî qet çênebû yan jî ger çêbûbe emrê wê kurt bûye. Lewra gere em TRT Kurdî jî wisa binirxînin. Ji ber ku tenê kurdî diaxive ne rast e em jê li benda tiştên din bin û bendemayîneke wisa neaqilane ye jî."
- Baş e ger em ne li benda tiştek baş in em çima ew qas pesnê wê didin? Ger em ne li benda tiştên muhîm in berde bila jixwe re weşana xwe bidomîne, kî diçe-naçe ew dizane, tu çima însanan sûcdar dikî ku yên naçin wekî alîgirên Kuçuk, Perînçek nîşan didî? Li gor min dîtiye belkî sedî 80’yê nivîskar, rewşenbîrên kurd neçûne vê kanalê, naçin, ma hemû alîgirên Kuçuk û Perînçek in? Ma ne eyb e mirov însanên naçin bi tiştek wisa sûcdar bike?
Xala din jî ev e: Dîsa BBC... Li Îngilistanê BBC bi pereyên ji bacê têne girtin weşanê dike, berevajî gotina Sadînî, emrê wê ne kurt e jî, ji sala 1922’yan ve weşanê dike. TRT Kurdî jî bi baca ji gel tê girtin weşanê dike. Em ji TRT Kurdî weşanek bêalî bixwazin, yan em bêjin "jixwe saziyên objektîf" tune ne, em pesnê wê bidin û bila wisa dewam bike?
*
"TRT Kurdî bi bernameyên xwe li nav hemû kurdên ser rûyê dinê kanala herî zêde tê temaşekirin e."
- Li gor kîjan îstatîstîkê TRT Kurdî herî zêde tê şopandin? Ka nîşanî me bide em jî bizanin.
*
"Her wiha li nav tirkan jî pir tê temaşekirin.Mînak maçên lîgên 2'yemîn û 3'yemîn TRT Kurdî yekser dide. Em bêjin Amedspor ligel Denîzlî Sporê dilîze, dinîzliyî jî bi kurdî re têkiliyek saz dikin."
- Berî her tiştî divê em vê bibînin: Dewlet pere û îmkanên dide TRT Kurdî bila nîvê wê hema bide kanaleke herêmî ew jî dê heman weşanê bike ev yek. Ya diduyan dewlet ev du sal in nahêle temaşevanên Amed Sporê di deplasmanê de herin li maçên wê temaşe bikin. Her maça deplasmanê ji bo van temaşevanan bi sedemên bêsedem qedexe ye. Û bi ser de jî rayedarên sporê yên Tirkiyeyê bêsedem cezayan li Amed Sporê dibirînin, pêşî lê digirin, her wiha rêveberên wan rastî tacîz û lêdanan tên... Weşandina çend maçên Amed Sporê dikare vê bêedaletî ji holê rake? Ha, ev jî heye TRT Kurdî vê weşanê ne ji bo çavên reş û belek ên Amed Sporê diweşîne, ne jî ji bo denîzliyî ji kurdî hez bikin. Ji ber vê ye: Kanalên dewletê yên din (TRT Spor û hwd.) maçên din ên lîgan (Lîga Super, Lîga PTT 1, Lîgên 2’yem) diweşînin, ên Amed Sporê jî di vê çarçoveyê de. Û helbet ji ber kurd bi awayeke din nikarin li maçên Amed Sporê temaşe bikin, kîjan kanal be jî dê temaşe bikin, TRT Kurdî jî vê yekê ji bo xwe bikar tîne. Bi vê yekê mirov nikare bibêje TRT Kurdî xwedî weşanek serketî ye û pir tê temaşekirin. Ev yek nake ku em bi vê pesnê wê bidin. Û bila bawer bike denîzliyî, yan jî rîzeyî ji ber maçan ji kurdî hez nakin, yan jî empatiyê çênakin...
*
"Wekî gotina dawî weşana TRT Kurdî bi qîmet e, 11 sal in weşana wê çi dibe bila bibe kedek mezin xistiye nava xezîneya kurdî."
- Çiqas tişt li xezîneya kurdî kiriye meseleya nîqaşê ye. Helbet 11 sal ne hindik in. Di 11 salan de 11 hezar dilopên avê bên rijandin dê di nav de hin çilkên paqij jî hebin. Vê meseleyê her kes dikare ji hin aliyan ve lê binêre. Mirov dikare bibêje kedek mezin xistiye nava xezîneya kurdî jî, mirov dikare gotina gel ku dema yek tirkî-kurdî tevlihev dike dibêjin "Kurdiya TRT 6'ê" jî binêre.
Mirov dikare bibêje erê gelek tişt li kurdî zêde kirin, lê mirov dikare bibêje gelek tişt ji kurdan birin jî. Bi kurtahî mirov dikare wisa jî bêje; Dema rewş asan bû gelek kesên xwedî zanîn çûn têde xebitîn, lê dema rewş xirab bû ew kes çima hatin qewirandin, yan jî wan kesan çima dest jê berda? Serdem muhîm in, mirov di kîjan serdemê de dixebite, kîjanê de pesnê dide jî muhîm e.
Ji bo min xala muhîm ev e kek Sadînî dibêje "îro A partî ye, sibê B, C, D partî be dê li gor wan be" û ev yek min gelek diêşîne. Belkî ne hedê min e ez bêjim, lê ez xwe ranagirim: Em kesên xwedî qelem gere ne li gor partiyên A,B,C,D, dîsa ne li gor serdeman, li gor rastiyên meseleyê û li gor edaletê qelema xwe bikar bînin. Yan na îro emê bi gotina xwe piştgiriya partiya A bikin, sibê D were emê li gor wan tevbigerin. Ev yek tiştek li me zêde nake.
***
Gotineke şexsî: Ez ji nivîsên dirêj hez nakim, ger heta vir we xwendibe û min dema we girtibe, min we aciz kiribe biborin...
***
1-Turkiye’de Kurtçe televizyon yayinciligi; TRT Kurdî / M.Xalid Sadînî / Independent Turkçe / 20.04.2020
2- İngiltere hukumeti BBC'yi masaya yatiriyor / BBCTurkçe
.jpg)
.jpg)
