Dema Mele Ebdullah Varli pirtûkên li ser Ehmedê Xanî weşandibû hevalê me Muhsîn Seyda pêre hevpeyvîneke kiribû û ew hevpeyvîn me di 25.10.2006'an de di Diyarnameyê de weşandibû. Niha ji ber wefata Seyda em careke din vê hevpeyvînê derdixin pêşberî xwendevanên xwe û wî bi hurmet bibîr tînin.

Hevpeyvîn: 'Min jî Xanî kire mene nivîsî rewşa bav û kalan e'

Hevpeyvîn: Muhsîn Seyda

Heta niha gelek berhem li ser Ehmedê Xanî hatin nivîsandin. Ji van berheman, berhemeke jî yê Ebdullah Memet Varlî ye. Varlî jî li ser Xanî berhemeke ji du cildan pêk hatî nivîsand. Di berhemê de agahiyên nû jî hene. Wekî mînak heta niha hejmara helbestên Xanî li dor 30’î bû, Varlî ew derxistine 109’î. Me hevpeyvîneke bi Varlî re pêk anî.

1- Mamosta, te di pertûka xwe ya li ser Ehmedê Xanî de, hinek agahiyên nû li ser jiyan û berhemên wî nivîsîne . Gelo ji hêla lêkolînvan, nivîskar û xwendevanan ve, çawa pêşwazî li pertûka te hate kirin? Û bi giştî çawa pêşwazî li berhemên te tê kirin?

1- Berêz Bedew! Bi rastî min di wê gobîdeyê da û di derpêça yekemîn da gotîye; heya niha kesekî lêkolînvan bi rastîya jînewarîya Xanî û malbeta wî notulê huzwartina çavkanîyan nizanbûne û ne nivîsîne. Loma ew qas newekhevî di nîveka gotinê wan da, ku di mafê jînewarîya Xanî da gotîne, derketîye holê. Bi kurtayî min gotîye; bi giştewarî debîrvanêd berya min, di mafê zanîna jînewarîya Xanî da, hinek agahî ji devê hevdu hildane. Lê bi zanîn jînewarîya Xanî nenivîsîne. Ji berhemêd wan debîrvanan ťê zanîn, kesekî, ji bona rastîya gotina xwe ra, tu çavkanî nedane dîyarkirin û dabaş notulê çîrokan huzwartine. Herwuha dîsa ji nivîsarêd wan ťê zanîn, ku ewan debîrvanan, zanîna xwe ya bi dabaşê ji ber xwe va alozekirine. Li ser rêzek (qanûn) a zanînê bi jêr û jor alozekirin xelet û di kêşa rastîyê da nayê kişandin. Her wisa nivîsarêd wan debîrvanan di mafê serwerîya Bazîd da jî rast nîne û nebûye.

Heke xwendevan di rastîya çavkanîyan da dudil bibin, min hijmara çavkanîyan bi dîyarî nîvîsandine. Ewan kesêd dudilî dikin, dikarin bihêsayî rastîya wan çavkanîyan di arşîva dugelya Osmanlî da bibînin, paşê li min rexnan bikin, ku ez pisyara wan bidim.

Şixa bi giştewarî debîrvanêd gelê Kurd, nemaze yêd nû bi cureyê nivîsara min qayîl nabin û cureyê nivîsara min rexne dikin û ewan berhemêd min purtir, cureyê nivîsara min rexne dikin. Ji rexnêd wan ťê zanîn, ku ewan debîrvanan nikarin nivîsara min bixûnin yajî qe naxûnin, heya bikaribin li min rexnan bikin. Ya duyemîn jî xûyê me kesêd ji gelê Kurd e, em ji xwe pêştir, bi kesî qayîl nabin. Ewa jî neraste.

2- Heta çi radeyê te ji çavkaniyên erebî, farsî, û tirkî sûd wergirtiye?. Û rola van çavkaniyan di xwendina dîrok û edebiyata kurdî de tu çawa dibînî ?

2- Min tu dabaş bê çavkanî nenivîsîye, ku ez bibêjim; min ewa dabaşa bi gumana xwe gotîye û ewa gobîda jî nêzê gotina min dibêje. Armanca wan berhemêd min ji wan çavkanîyan hildane dîyar in, hûn dikarin li wan çavkanîyan mêze bikin. Loma arşîva dugelya Osmanlî nêzê wene. Bi rastî min hemî zanîna xwe ya bi dabaşê, ji huzwartinêd wan çavkanîyan hildane. Ji ber wê yekê. ez niha nikarim bi bêjim; min ewan huzwartinan gotine.

3- Edebiyat heta çi radeyê dikare xizmeta lêkolînên dîrokî bike? Û edebiyat dibe belge ji bo ronkirina hinde pirsgirêkên dîrokî?

3- Pur beşêd bêjewîyê hene. Şixa dîrokê bi xweber jî beşeke ji bêjewîyê ye. Bi giştewarî hemî beşêd bêjewîyê bi hevdu va girêdayîne. Lê carnan heryek bi serê xwe dabaşekî dihuzwurîne. Ewa jî ťiştekî aferişî û mayîne. Lê bi puranî hemî yek ťiştin. notulê hinekî çekameyêd Xanî, ku dabaşa wî bi tenê dîroke, lê bi xweber çekameye.

4- Tiştekî balkêş e ku ew gotinên di zimanê kurdî de ciyê xwe girtine, te bi kar nanîne û li şûn wan gotinan te peyvine nû, wek: çekeme, gobîde, debîrvan, beramberî; helbest, pertûk, nivîskar.., bikar anîne. Di vê gava xwe de, te xwe sipartiye çi bingehê ?

4= Na ťe eva pirsa jî rast nepirsîye. Loma ew peyvêd hatine alozekirin peyvêd bîjekene, ji nû va ketine zimanê Kurdî, beşa Behdînî. Kesêd bi zimanê Kurdî nizanbûne, li xwe negirtine ku li ser hebûn û tunebûna wan peyvê bingehî yêd di zimanê bîyanî da heyî, lêkolîn bikin, gelo ewan peyvan di bingeha zimanê Kurdî da jî hene ya tunene, ku bi xebitînin. Ewan kesan ji bo zehmet nebînin, ji ber xwe va navek li wê peyva bîyanî kirine û xebitandine. Ewan kesêd mayîn; notulê we xortan, ew welgerandin hêsayî dîne û notulê wan kesêd berya xwe peyva bîjeke aferandî, xebitandine. Ez bi xweber wulo nînim. Loma ez bawer dikim, heya peyv di zimanekî da hebe, divê meriv ewê peyva heyî bi xebitîne. Ji ber wî qasî ez diçime çîya û banîyan lêkolîn dikim, rastîya peyvê çîye, ewê dibînim û peyvêd bîjike naxebitînim. Loma ewan kesêd berê, heya di nîveka nav û arş û weteyê da berawurî nedîtine, peyv nexebitandine. Notulê peyva “çand”. Ewa peyva dugelya Osmanlî û Tirk; ji ber peyveke gelê Ereb “Hers” welgerandine “Ekîn” gotine. Xortêd gelê Kurd jî, peyva Tirkî yajî peyva Erebî li bal zimanê xwe va welgerandine û “Çand” xebitandine, hûn jî wulo dixebitînin. Mafê gelê Tirk heye, ku peyveke wulo vêkbixin û di zimanê xwe da bixebitînin. Loma di zimanê wan da peyveke wulo tuneye. Lê mafê debîrvanêd gelê Kurd tuneye, ku peyveke bîjeke alozebikin. Loma zimanê wan zengîne û ewa peyva bi xweber di zimanê wan da heye. Herwuha hûn xort di şûna peyva “qelem” da pênûs dixebitînin. Lê ji aliyê gelê Kurd va ewa peyva 4000- 5000 hezar sal di berya naha da hatîye xebitandin. Hebûna wan peyvan di zimanê gelê Kurd da berata kevnîya wane şarezî û bêjewîye. Bi rastî ewa zimana, zimanekî şarezî û bêjewîye û zengîne. Heya melayê Cizîrî, ji peyva “Qelem” ra “Gilgo” gotîye. Îdî nîyaz tuneye ku meriv di şûna wê peyvê da, peyveke bîjeke bixebitîne. Ji ber lêgerîna min li ser zimanê Kurdî heye, heya ji min were, ez peyvêd bîjeke û bîyanî naxebitînim. Bi rastî wê royekî gelê minê bizanibe, ji bo çi ez wan peyvêd nav borî naxebitînim.

Rindtir guh bidê; royekî sazîya “Etîmolîjîya” zimanê Tirkî, ji min Pirsîn; peyva Kağit- Kağid, Erebî ye, ya Îranî ye? Min Pisyara wan da û got; koka wê peyvê di zimanê Erebî da qe tuneye. Herwuha di puranîya zimanê Îranî da jî tuneye. Bi tenê di zimanê Îranî beşa rojava (Kurdî) da heye. Loma ew pêta di serê wê peyvê da heyî, di wan herdu zimanan da jî tuneye. Di cihanê da ewa pêda bi tenê di zimanê Kurdî da heye. Ewan pirsîn û gotin; wete û arşa peyvê çîye? Min ji wan ra got; peyv bi xweber “kağiz” e. Gelê Ereb ji bo ku ewê pêtê li zimanê xwe bi helisînin pêta “k” ya Kurdî, li bal pêta “K” ya xwe va welgerandine û Kağiz- Kağid gotine. Lê di zimanê Kurdî da ewa peyva “kağiz” e. Bi kurtayî arş û weta peyvê “semanin qirintileri”. Ji wan hecwekîyan ťê zanîn, ziman û navêd bingehî pur pur çêtire ji alozekirina peyvan. Loma hebûna wan peyvan berata hebûna gelê, ku ewan peyvan xebitandine. Lê ewan peyvêd bîjeke bêjewîya gelê kevin tune dikin.

5-Tu hinek malikên helbestan wekî belge bikar tînî, û di riya wan malikan re digihêjî gelek encam li ser jiyana Xanî, lê ew malikên ku te bi kar anîne guman heye ku ne yên Xanî bin, wekî vê malikê: ji saz qelem giriftar bûn, bona sera minşîdar bûn

Ewa karan ji bab mabûn, lew dîwan da minşî hilda.

Eger hat û bêdudilî diyar bû ku ev malik ne ya Xanî ye, gelo ew encamên ku tu gihiştî wan wê têk neçin ?

5= Ez guman dikim, ťu negihîjtî wete û arşa wê çekameyê û ťe li xwe negirtîye, ku rastîya wê bizanibî. Loma li ser wê boyerê di deftera dervayî (Xaricî) dugelya Bazîd û di deftera hundurî (daxilî) ya herema Erzurum û dugelya Mehmûdî da pur cirecir hene. Min di wê dabaşê da agahî firetî daye û li wê dabaşê rindtir mêze bike. Şixa di nava gelê Bazîd a naha da jî bi nav û denge, ku Ahmed Efendî yê Xanî munşîyê dîwana Mîr Muhemmed ê Purbelalî bûye. Hela ewan tekoşînêd di nîveka Yûsif ê kurê Yêsif ê apê Xanî û kekê Xanî bi nav mela Qasim da, li ser munşîtîyê borîne, ťiştêd mayînin.

6-Te di pirtûka xwe de gotiye ku di sala 1725z li Mehabata Sawbulaqê, û di Medresa Sor de (suxteyê vê medresê...,li ser berhem û rênîyasîya Ahmedê Xanî civîne, ku ewî mamostê hêca bi cihanê bidne nîyasandin û nivîsandinêd wî bixne rêber ji bona xwe ra) û tu dibêjî ku 7 rojan nîqaş li ser rewşa Xanî kirine, lê te negotiye te ev agahî ji kîjan çavkaniyê wergirtiye. Baş e, gelo kîjan bêtir nêzîkî rastiyê ye, suxteyên Medresa Sor li Cizîrê bicivin, ku ew û Xanî hemzaravin, yan suxteyên Medresa Sor li Sablaxê ku hingê nû bûbû bajar û ne jî bi zaravayê Xanî xeber didan?

6= Ewa biryara di mexzena Medresa Sor da heye û li bal Dr. Cuneyd Cefer, ji binecîyê bajarê Mehabad û ji nişa Mela Camî, yê seyda û şeyxê Xanî jî heye. Lê li ser hemî haloyêd min, ewan nehîjtin ku ez rûçikekî ji ber wan biryaran binivîsim. Paşê min merivekî ji binecîyê bajarê Ormîye bi nav Seyîd Kerîmî Huseynî xiste mehdervan. Ewan merivan ji wî mehdervanî ra gotibûn; bi mercê heke Ebdullah ji şalyarê (wuzaret) pergal (Kultur) destûr bistîne, emê bihêlin. Min daxazîyêd xwe di rîya Baylozxana Îran, ku di bajarê Enqere dane kirîye, hêj tu agahî nehatîye, ez herdemî ji temtêla gilînama xwe dipirsim. Heke agahîyek were, ezê hijmara wê di binê rûperêd wê dabaşê da bi dest binivîsin. Lê min du caran biryarname wan suxtan di wê mexzenê da xandîye.

Tu giza Medresa Sor e di bajarê Mehabat da, bi Medresa Sor e di bajarê Cizîr da bi hevdu ra tuneye. Loma Medreza Sor e di bajarê Cizîr da, di sala 1502 Z (M) da xîmê wê hatîye avîtin. Mela yê Cizîrî di wê medresê da mamoste bûye û piştî mirina wî, ewa di mexzena wê medresê da hatîye çalkirin. Lê Medreza Sor e di bajarê Mehabat da, di sala 1678 Z (M) da dawya ava kirina wê hatîye.

Di bajarê Mehabat da hem seydayê Xanî û hem Şeyxê wî di wê medresê da mamoste bûye. Dibe Xanî di zamanê jîna xwe da qe neçûbe bajarê Cizîr jî. Loma xandina wî di medresa bavê wî û di medresa İlmîye ya di bajarê Xoşab da pêk hatîye. Ewa yeka jî ťiştekî wuloye derewdêrandina wî netewaye. Loma bi rastî navê Ehmed bin İlyas di lîstêd weqfê herdu medresan da jî heye, ku xarin û xakirina wî, rêça wan weqfan hatîye Pêk anîn.

7- Mîrê Şêrwanê Salih Beg kurê Xan Budaq di kitêba xwe (Tewarîx El-ensab ) de, dibêje ku: wezîrtiya mîrnişîna Botanê beramberî mîrîtiya mîrnişîna Şêrwanê ye , ev belgeyeke dîrokî ye li ser xurtî û meznahiya mîrnişîna Botan, lê te xwestiye tu rola Botiyan û Bedirxaniyan kêm bikî, û tu dibêjî ku Bedirxaniyan xwestiye her tiştî bixne yên Cezeriyan û tu dibêjî ku Melayê Cezîrî ne bi zaravayê cezeriyan nivîsîye, lê bi zaravayê silîvî nivîsîye. Gelo çima Xanî ji bo bûyerên çîroka xwe Mem û Zîn bajarê Cezîrê hilbijartiye, ne bajarekî din wekî Bayzîdê? Û tu rola bajarê Cezîrê wekî navendek ji navendên rewşenbîriya kurdî çawa dibînî ?

7= Min ew gobîda Salih beg, di sala 1970 Z (M) da li bal zimanê Kurdî va welgerandîye. Min ji bo rastdêrandina nivîsarêd wî xaşmêrî jî, di arşîva dugelya Osmanlî da pur çavkanî bi dest xistine û di binê rûperêd gobîdê da nivîsîne. Dibe ewan nivîsarêd; ku min li ser wê huzwartin çêkirine ji nîvê wê gobîdeyê purtirbin. Erê Salih beg ji devê wan kesêd, ku bi peyamêrî çûne bajarê Cizîr, ku ewî bînin, wulo nivîsîye. Lê bi biŕîn di çavkanîyêd dugelya Osmanlî da dîyare ku peyva “Hukumet” li ser navê daborîya Cizîr, di sala 1627 Z(M) da bi fermî hatîye rakirin û di şûna wê peyvê da, peyva“ Muteseleme” hatîye xebitandin. ji wur şûn va, ewa dera carnan bi herema Amîd- Amîdo (Dîyarbekir) û carnan jî bi herema Xolan (Mûsil) va hatîye girêdan. Heya nexaşîya di vê dawyê da derketî, bi puranî sedem girêdana bajarê Cizîr, bi wan herdu heremêd nav borî vane, ku derketine holê.

Xanî bi xweber ji wê çîrokê ra Fesane û Efsane dibêje. Şûna wê çîrokê bajarê Babezd û Baqerd bûye. Ewan herdu dever jî nêzê bajarê Cizîr in. Hêj di sala 210 Z (M) da navê wan herdu deveran di dîrokê da dîyare. Memo û Zîn bi xweber jî di bawerîya gelê Kurd da du Xudan êd çîrokîne. Çîroka wan pur dirêje. Di gavêd Xanî da, dema ewî mamosteyî ewa çîroka nivîsîye, bajarê Cizîr di şûna bajarê Babezd û Baqer da yajî di nêzê wan da bûye. Başe heke Xanî şûnwarê wê çîrokê, bajarê Cizîr neda dîyarkirin, li ser zanîna ťe diba ku cîyê jînewarîya wan herdu Xudan kîder bida nîşan!

Raste ez ji malbeta herdu Şerefxana jî nexaşim. Loma ewan tu ťişt ji bo gelê xwe ra nekirine û çi kirine, ji bona xwe ra kirine, lê gelê xwe xistine gorî. Bi rastî tu maf ji min ra tuneye, ku ez jî notulê wan, bi nîgarîbe jî, rûmeta mezinêd gelê xwe bişkênim. Ťişta ez binivîsim bi rastî bê çavkanî nanivîsim. Heke gel notulê çavkanîyan temtêla wan herdu binamalan binase û rewşa wan bê nivîsandin, ez guman nakim ku gel bi wan qayîlbin û ez nizanim, gelê çi ji wan ra bibêje!

Zarevê Xanî û zarevêd hemî bêjevanêd gelê Kurd, zarevê Hekarî û Mehmedî- Mamedî bûye. Ji pêştirê zarevê Melayê Cizîrî. Bi rastî berhemêd Xanî û Feqîyê Teyran û Elî Herîrî û Yûnis û hemî debîrvan û bêjevanê gelê Kurd li ser zarevê Hekarî hatine nivîsandin. Heke bi zanyarî li berhemêd wan bê mêzekirin, dabaş bi xweber ruhnayî dibe. Loma yek peyveke komî (Cem`) ku dawya wê bi peyva “yên” hatibe girtin di berhemêd wan da tuneye, heya bê gotin zarevê Xanî û Melayê Cizîrî yekin. Bi giştewarî koma zarevê Hekarî, bi peyva “yêd” dawî ťê. Bi tenê li bal gelê Amedî- Îmadî, di şûna pêta “D” da, ewan pêta “T” xebitandine û “yêt” dibêjin. Erê naha bi sedema xebitandina weye xelet, zarevê Botî pur pêş va çûye. Lê bi rastî hêj di demêd bûmî û kevin da zarewê Hekarî û Mamedî bingeha zimanê gelê Kurd bûye. Hûn dikarin di vê dabaşê da li çavkanîyan mêze bikin û çavkanî jî purin. Heya li gobîdeyê; Awesta û Zendawesta jî mêze bikin. Herwuha hûn dikarin bi rastî û bê tagirî li dîwana Melayê Cizîrî jî mêze bikin; erê dawya peyvêd komî bi peyva “Yên” anîye. Lê zarevayê Cizîrî xebitandî, bi biŕîn zarevê Silîvî ye. Ťu giza wî zarewayê bi zarevê Cizîrî ra tuneye.

Di vê Pirsa xwe da jî dîsa ťu xeletî. Loma warê xandevanan Şehrezor û Mala Mîr û Erdelan û Mehabat û Xoşab û Şêrwan û Suleyman Sera û Bazîd û Qereçolan û Şêrwan û ewan derêd mayîn bûye. Erê medrese li Cizîr hebûne û pur bûne jî. Bi rastî kes nikare bibêje wulo nîne. Bitlîs jî wulo bûye. Lê ber cir û pûra wan herdu dugelîyan hindik bûye, suxte niyazê pars (ratib) ê bûne. Her suxtekî bi abûr, nikaribûye barê parsê hilde ser milê xwe û bixûne. Heke biŕa ťe gobîda Salih beg xandibe, gotî ťe bi rewşa Medresa Zeynelbegîye zanibûya. Ez guman dikim, ku ťe ew gobîde jî rind nexandibe.

Nemaze rewşa suxteyêd Cizîr di berya sala 1627 da pur pêşva bûye û xandevanêd pur bi nav û deng ji medresêd wî bajarî û ji binecîyê wî bajarî derketine. Lê ji wur şûn va, ewan suxteyêd bi nav û dengêd ji binecîyê bajarê Cizîr, di dervayê bajarê Cizîr da xandine. Eva yeka jî bi dîyarîya çavkanîyan pur vekirîye.

8- Gelek lêkolînvanên kurd dîwana Xanî civandine û çap kirine, li ba tevan helbestên dîwanê 29’an derbas nakin, bo nimûne, li ba Ebdurehman Dure 27 in, li ba Murad Ciwan 29 in , li ba Îsmaîl Badî 20 in, û li cem Tehsîn Îbrahîm Dosikî, ku ji kitêba te gelekî fêde dîtiye û pesnê wê daye, 28in , lê helbestên dîwana Xanî li cem te gihiştine 109’an. Tu cudahiya jimarên helbestan li cem xwe û li cem wan lêkolînvanên nav borî çawa rave dikî?

8= Gotina ťe raste. Lê heryekê ji wan lêkolînvanan, çekamek ji cîyekî hildane. Bi kurtayî kesî bawer nekirîye, ku dîwana Xanî heye. Lê ewan zanîne ku hinek helbestêd Xanî bes hebûne. Ji ber wî qasî negihîjtine rastîyê. Ez bi xweber jî nabêjim, dîwana Xanî bes evan çekameyêd min nivîsî, tenêne. Loma heya naha ji welatê Îran û li doranê nawça Bazîd çar (4) lub çekameyêd Xanî yêd mayîn jî ketine destê min. Herwuha çekameya Xanî ya bi nav Sekarat el Mewt- Beyta Qîyamet, ku nêzê Pêncî (50) rûperîye, ew jî ketîye destêd min. Ewan nivîsar û bawerîyêd min jî ťiştêd aferişî (tebiî) ne. Herwuha ez guman dikim hinek berhemêd Xanî yêd mayîn jî hebin. Lê naha nikarim, bi biŕîn bi bêjim hene.

9- Çîroka Qewlê Hesp ê Reş, wekî tê zanîn ya Feqê Teyran e , lê te nivîsîye ku ev çîrok ji berhemên Xanî ye, digel ku zimanê Mem û Zîn û Qewlê Hespê Reş cudahiyeke mezin di navbera wan de heye, heta mirov dikare bêje ku, eger Qewlê Hespê Reş ji nivîsa Xanî be, divê Mem û Zîn ne ji berhemên wî be. Gelo guman li cem te nîn e ku ev çîrok ne ya Xanî ye ?

9= Şixa heke ťe dîbace / Bestutenbîha wê çîrokê rast û hişyarî xandîbûya, ťe wulo pirs nedikir. Loma min di serê dîbaca wê da gotîye; bi gumana min ewa gobîda ji alyê çend debîrvanan va hatîye nivîsandin û min navê çend luban jî di wura da nivîsîye. Herwuha min ser û binê çîrokêd newekhev jî nivîsîye. Bi biŕîn ez dizanim tu giza Feqîyê Tîran bi nivîsar û gotina wê çîrokê va tuneye. Dîsa min gotîye; ez biryara rastî û nerastîya wê gobîdeyê raberê zanîna we xandevanan dikim. Hûn hiz dikin litê bikin û hûn hizdikin parava bavêjin.

10- Di pirtûkên lêkolînan de, her wekî tê zanîn , belgename û fotoyê destnivîsan têne belavkirin û weşandin, te di pirtûka xwe ya li ser Xanî de, gelek fêde ji Arşîfê Osmaniyan dî ye, lê te tu belgename di pirtûka xwe de neweşandine. Gelo ji bo çi ?

10= Min hijmara wan çavkanîyan bi giştewarî nivîsîye û di binê rûperê wê gobîdeyê da dîyarkiriye. Kesê ewan çavkanîyan litê neke, dikare bihêsayê ewan çavkanîyan di arşîva dugelya Osmanlî da bibîne. Şixa navê ku meriv ji bo quretî, hinek çavkanîyan bide dîyarkirin û hinekan jî bihêle. Bi gumana min, bi jêr û jor ewan çavkanîyan nêzê 300- 400 lubîne. Diva ewa gobîda bi bûya çar (4) derpêç. Hêj min deynê vanê heyî rast nekirîye, îja diva ku ez bi ketima binê deynekî dî jî. Ji ber wî qasî min rewa nedît, ku ez dilxazî û quretîya xwe pêk bînim.

11-Te di pirtûka xwe de bi tundî êrîşî hinek nivîskarên, ku li ser Xanî nivîsîne, kiriye, bi taybet, romanivîs Memed Uzun ku wî jî di pirtûka xwe ya Antolojiya Helbestvanên kurd de bi xeletî dîroka ji dayikbûna Xanî nivîsîye, lê te ev xeletiya Uzun kiriye behane ku tu êrîşî wî bikî û tu dibêjî ku (heke hemî berhemêd mamoste wuhabin, ku min çend lub dîtine wulone, xalî li serê zana û xandevanêd Kurd be). Gelo tu jî di pirtûka xwe de neketî xeletiyan?

11= Na gotina we nîn e. Loma xûyê min wuloye, kesêd min nasdike, bi xûyê min dizanin. Ez pur neyartîya kesan nakim û pur dilovan û baxişkarim. Lê cîyê wî were carnan jî di zikê xwe da ji hinek kesan dixeyîdim. Ewan debîrvanêd ne Kurd, dikarîyan pur xeletîyan bikin. Loma bîyanîne û ji temtêla ťiştan bi serê xwe nizanin. ji binecîyê wan der û welatan pirsan dikin û ji armanca xwe dizanin. Lê zarêd Xanî bi rewşa Xanî nizanbin, ťiştekî pur şerm û fedîye. Min ew gotin ji bo Memed Uzun tenê ra negotîye û ji bo pirofan jî gotîye. Gotî meriv xwe hewqas qure neke. Bi rastî çend pirofan jî gotine; tu kes notulê me Xanî nasnake. Ewan xeletîyêd heyî ewan jî kirine. Em tev jî bi giştewarî bi zimanê Kurdî û bi gelê Kurd rind nizanin. Di wê rê da hêj em xişîmin û em di vê rêda bi tenê nikarin herin. Ji ber wê yekê min wulo gotîye. Lê Memed Uzûn ťiştekî mayîn jî gotîye; “min bijewîya zimanê Kurdî aferandîye”. Sodrete ku wî debîrvanî ťiştekî rast jî bi hebûna wê bêjewîyê nizan bûye. Ez naha jî dibêjim; heke her ťiştêd me wulo virbin, bi sedan car xalî li serê me be. Lê naha dema zanîna rast û bi çavkanî hatîye, dibê îdî em jî xwe hêdî hêdî rast bikin. Ma qey mafe em bi giştewarî wulo belengaz bimîn in? Ez guman dikim hûn jî di vî warî da hinekî nêzê min bin.

12- Di cildê yekê yê pertûka xwe de, te gelekî bi ferehî li ser êl , Cografya, û dîroka Bayzîdê nivîsîye. Gelo ev ne derketin e ji mijara serekî ya pertûkê ku ew jî ; dîwan û jînewariya Ehmed ê Xanî ye ?

12= Keko! Heke we derpêça yekemîne wê gobîdeyê bi ponijandin xandîbûya we eva pirsa jî ji min nedikir. Loma min rûperê yekemîn ê wî derpêçê da gotîye;

Min jî Ehmed ê Xanî kire mene.

Nivîsî rewşa çend bav û kalane.

Bi berçavî dîyare, ku ewa gobîda bi tenê ji Xanî mujûl nabe. Herwuha heke we bi rastîya dugelîya Bazîd, notulê babetîya wê bi dîta û bizanîya, we ewa pirsa nedikir. Hêj purtir diba we bi gota; bi rastî Xanî û malbeta wî, ewê dugelyê vejandine û di nava hevdu da jîne, diba ťe hinekî purtir li ser wê dugelyê rawestayî. Loma rewşa wê dugelyê di ťarîtîke pur sitûr dane. Dîya Xanî ji wê malbetêye û jina bira û jina kurapê Xanî ji wê malbetêye û du xûşkêd Xanî û keça birayê Xanî di wê malbetê da nin. Bi rastî nîyasîya jîna wan herdu binamalan, hevdu va girêdaye.

Bi rastî di bawerîya min da, heke berhemek hebe, divê rexneyêd li ser wê jî hebin, ku li bal civatê bê litê kirin û ya jî di Para da bê avîtin. Va zaneyêd cihanî jî, li her ťiştî rexne û nerexneyê dikin. Heke ez bibêjim; gotî tu kes li berhemêd min rexne nekin, dibê ku ez ji cihanê derkebim û ji fereştan ra binivîsim. Ewa jî netewaye. Lê ez bawer dikim rexneyêd rêberî, ji rexneyêd bav kujîyê çêtirin. Ewan jî hêj dûrê civata meye û nebûye para me.

Bi rastî heya naha ji alyê tu debîrvanê Kurd va rexne di mafê wê gobîdeyê da ji min ra nehatîye. Bi tenê Perwîz Cihanî, ji bo hinek armancêd xwe ji welatê Îsviçre hete bal min û di mafê temtêl wê gobîdeyê da çend pirs ji min kirin û çû. Ez guman dikim, ku ewa gobîda li bal debîrvanêd gelê Kurd notulê babetîya xwe nehatîye litêkirin. Ew jî bi gumana min li ser cureyê nivîsara min gotegotêd wan hene. Heya desteke ji wan gotegotan dikin û dibêjin; hemî nivîsarêd Ebdullah hemî xeletin û ji ber xwe va dinivîse. Divê kesek ewan nexûne, heya xeletîyan neke. Ji ber wî qasî ewa gobîda ji alyê wan debîrvanan va nehatîye xandin, heya di mafê ne rastîya wê gobîdeyê da rexnan bikin! Ewan gotegotêd wan jî wê royekî ji holê rabin û zarêd meyê biryara rastîyê bidin. Tu kes, tu berhemî ji bona xwe ra na aferîne, hemî ji bona dûmaya xwe ra di aferînin. Bi rastî di bawerîya min da gotî em her ťiştêd bi Kurdî hatibin nivîsandin li ser çavan liťê bikin. Wê royekî were, xort û zana û suxteyêd gelê Kurd ewan xeletîyan rast bikin û li ser rastîyê biherikin herin.

Demêd we Pîroz dikim. Selamêd biratî.

mihsinseyda@hotmail.com

Nota Edîtor: Çîroka vê hevpeyvînê wisa bû:
Hevalê me Muhsîn Seyda li me geriya got, ‘Min berhema Ebdullah Memet Varli ya li ser Ehmedê Xanî xwend, gelo ne mimkûn e, em pêre hevpeyvînekê bikin?” Me jî got, “Dibe, pirsên xwe bişîne, em bigihînim wî.”

Pirs şandin, me pirs gihandin Varli û dûre birsiv giha me, me ew gîhandin Muhsun Seyda, lê ji ber taybetiya zimanê mela Ebdullah, Muhsîn Seyda qet destê xwe neda zimanê Varli û bi vî awayî ji me re şand… Me û hevalê me Muhsîn Seyda me bi hev re biryar da ku bêyî em destê xwe bidin bersivên Varli, em wisa biweşînin.