Omer Dilsoz

Ji bo guhdarîkirinê:


Em hê spêdeya umrê xwe, belkî piştî nan û avê hema bêje peyvên “qencî-xirabiyê” nas dikin.
Em “qenciyê” bi germbûnê “hîs” dikin û “xirabî” jî di ferhenga derûniya me de beramberî ‘sar” û kirêtiyê tê. 
Qencî, di jûrên hişê me de bi lembeyên rengoreng dibiriqe û bi “ronahiya” xwe çavê xwe nîşanî me dide, xirabî jî berevajiyê wê di nav meydana dilê me de bi dengê xwe yê bilind û qert, bi awirên xwe yên sar û req, pif dike wan çirayên li quncikê dilê me diteyîsin.
Di ferhengên destanên me de, em her dem dawiya çîrokan bi serkeftina “qenciyê” şa dibin û  “xirabî” dawiya dawîn bivirê xwe li gozeka xwe dixe û diterpile erdê. 
Di qewlên pîroz de, qencî “emelên salih”, “gotina qenc, xulqê qenc, hizira qenc”; -çê bike çêyî bibîne- xwe arasteyî nav berperên ferhenga me dike û em dilê xwe didin ber siya qencan, pişta xwe didin hilma wan û wisa dielimin ku dinya li ser “qenciyê” ava ye.     
Û em bi vê xweziya “qenc û masûm” a dilê zarokekî sava, destê xwe dirêjî takê dara jiyanê dikin. Em, bi vê xweziyê dara heyatê li nav bîstanê xwe diçînin û lê ne ku ev dar berê xwe bide û hemû fêkiyê wê “qenc” û “pak” be û dora me tev bi mirovên qenc û çak tijî bibe.
Gava em silavê didin hev, dibêjinê; “Bira/xwişkê, de oxir be te emanet li qencî!” û em hem xwişk û birakê xwe emanetê qenciyê dikin û hem jî jê re tembî dikin ku guh bide aliyê xwe yê qenc, dest bi reftarên xwe yên qenc, bi kar û barên ku qencî jê çêdibe, rabibe û xwe nede ber bayê “xirabî” û “neçakiyan”.
Em gava zarokê xwe dişînin mekteb û ber xwendinê, em gava keç û lawê xwe oxir dikin û oxira heyata wan, em jê re dia dikin: Xwedê, tu li qencan bixe; tu qencan bîne pêşiya wê/wî, Xwedê tu siûda wê qenc, hezkiriyên wê qenc, heval û hevrêyên wê, bike ji qencan… Em barekî pir giran, mesûliyeteke ji hedê zêdetir li vê peyva “qenc” dikin û wekî “qencî” rihê vê dinyaya me ya “gewrik” be, wekî hêkek qudretî be û dê zarokê me tê de bistrê, li wê dinêrin. 
Xasma qencî tu carê tam û xwerû qenc nîn e. Pir zû deravên qenciyê diderizin û gelek avê şêlo yên derakî têkilî wê dibin, qencî pir zû zexel dibe. Rengê wê yê ronak beqem dibe û kirêtî xwe tê de vedişêre. Qencî tu carê bi serê xwe namîne qenciyeke tisî, ew gemar dibe.
Çimkî serê pêşîn qencî gava ji mala hişê mirovekî derket, diçe ber deriyê derfetê. Derfet daw û damena xwe dadiweşîne gelek caran têra pê firîna baskên qenciyê qûd ji kadîna wê peyda nabe, îcar mixabin ew berê xwe didin ber kadîna “minet”ê. Minet, kirasê “merhametê” li xwe dipêçe lê “niyet” veşartî û nepenî dimîne. Niyet, minetê jehr dide û wê bi kirasê merhametê li “qenciya reben” dipêçe.  Êdî ev qencî qet û qet “qenc” nîn e. Fira avê jî bi niyeta “minetê” dide. 
Ji ber hindê jî, belkî divê em van gotinên “qenc” dîsa di zêhna xwe de rave bikin û bînin ser destexana pirs û pirsyarê. 
Belkî em “qencî û xirabî” ligel diyalektîka wan, têkiliya di navbera wan de ku ji pirsa Şînvatê ziravtir û tûjtir e –ji mû ziravtir, ji şûrî tûjtir- careke din bidin ber aşê hiş û bîra xwe, wate û maneyên wê ji sertapê şîrove bikin. 
Qencî, wekî kulturek ji encama exlaqekê jiyanê di reftarên xwe de biçînin ne ku wekî dava nêçîrkirina “mexdûriyet û mecburiyetên” hejar, tenikhal, mexdûr û pêdiviyan… Divê şûna “hemasiya peyvan” “hişmendî û aqliyet” bê û em li ber wê bim ku her tiştê xwe, ferhenga xwe ya jiyanê li ser binemayê zanistî ava bikin.   
Lewra “qencî” divê “qenc” bê şîrovekirin da ku em nekevin nav pencên “xirabiya ku xwe di dilqê qenciyê de” pêçaftiye. 
Nexwe laneta erdê, -her çend ji qewlê qederciyên me ve – cografya qeder be jî, ez wisa bawer nakim, laneta erdê; yanî ya cografyayê ji nezanî û cehaleta me pê ve ne tu tiştekî din e. 
Cografya ne qeder e ne jî ‘keder’ e, ne jî heder; cografya bîra me ya hevpar e; tarîx û raboriya me ye. Em dikarin wê cografyaya me qenc nas bikin û bi qencî pê re rabin; wê bikin bihuşta xwe, her dîsa di destê me de ye ku em wê birizînin ji bêsexbêrî, bêxudanî, bêavedanî, û ji hemûyê giringtir jî ji bê zanîn û neheziyê.
Erd jî bi hezkirinê ava dibin, war jî bi tifaqê û hevgirtinê xweş û şên dibin. Ronahiyê lê biçînin da ku ew jî per û baskên xwe li hev werde û dilê we yê sar û sirêbirî “germ” bike, da ku xwe qenc hîs bikin û bibin ji qencan.      
Wekî di kitêba Pîroz de hatî, “RABÎ got, Ew te çi kir? Xwîna birayê te ji bin erdê gazî te dike. Êdî wê erda ku devê xwe ji bo firkirina xwîna te rijandî beş kiriye, toka lanetê xistiye stûyê te!”
“Xwedê got, ey insan! Zilmê li hev nekin!”
-Û ey mirov, dilê xwe li hev vekin!