Ji bo guhdarîkirinê:
Xaka Mezopotamyayê, di destpêka dîrokê de, warê gelek şaristaniyên kevnar bûye û yek ji qadên herî girîng ên pevçûnên mirovahiyê ye. Ev xakên bi bereket ne tenê şahidê avabûna şaristaniyan bûne, lê her wiha qada şer û wêrankarinên mezin jî bûne. Yek ji van wêrankarinan di sedsala 9’an a beriya zayînê de, di dema kralê Asûrî Salmanasarê 3’yem de, li Amedê û derdora wê qewimiye. Êrîşên Salmanasar ne tenê bûne sedema wêrankarinên mezin, lê di heman demê de rê li ber karesatên çandî jî vekirine. Nivîsên Asûrî yên li ser keviran hatine nivîsandin, van bûyeran bi awayekî zelal eşkere dike.
Nivîsên Tuşhanê û Belgeyên Wêrankirinê
Tuşhan, yek ji cihên niştecihbûnê yên girîng ên li ser sînorê bakur-rojhilatê Împaratoriya Asûriyan bû ku îro di nav sînorên navçeya Bismil a Amedê de ye. Salmanasarê 3’yem ev der wekî paytexta eyaleteke girêdayî qraliyetê bi kar aniye û girîngiyeke mezin dayê. Du nivîsên kevirîn ên li Tuşhanê hatine dîtin ku niha li Muzeya Brîtanyayê têne pêşandan, bi berfirehî behsa hewldanên leşkerî, polîtîkayên fetihkirinê û wêrankirinên Salmanasarê 3’yem dikin.
Van nivîsan ne tenê serkeftinên wî, lê her wiha tundiya ku di şeran de bi kar aniye jî rave dikin. Yek ji van nivîsan talan û wêrankirinên mezin wiha vedibêje:
“Min bi lingên hespên xwe rezên efsanewî, baxçe û qesrên bêhempa wêran kirin; daristanên wan şewitandin û ji kokê ve birîn.”
Ev gotin nîşan dide ku Asûriyan ne tenê fetih kirine, lê di heman demê de xweza, çandinî û mîmariya şaristaniyê jî bi awayekî pergalî kiriye armanc. Çavkaniyên xwezayî, dewlemendiyên çandî û jiyana niştecihên herêmê bi awayekî hovane hatiye tunekirin.
Dawiya Serweriya Asûriyan li Amedê
Her çend di nivîsên Asûriyan de serkeftinên xwe anîne ziman jî, çavkaniyên dîrokî û vedîtinên arkeolojîk nîşan didin ku gelên herêmê bêyî berxwedaneke mezin teslîm nebûne. Bi taybetî Hûriyan li dijî dagirkeriya Asûriyan berxwedaneke bi hêz dane û bi ser ketine. Di encama van berxwedanan de, serweriya Asûriyan li Amedê û derdora wê bi dawî bûye û Asûrî neçar man ku ji herêmê vekişin. Ev berxwedan wekî xalek girîng di dîroka herêmê de hatiye qeydkirin.
Mîrateya Wêrankirinê û Şahidiya Dîrokê
Nivîsên Salmanasarê 3’yem ne tenê çîrokên serkeftinê vedibêjin; di heman demê de belgeyên tevkujî û talankirinên mezin in. Ev nivîs eşkere dikin ku li Amedê û derdora wê, xweza, mîrateya çandî û jiyana mirovî bi awayekî pergalî hatiye tunekirin. Daneyên arkeolojîk destnîşan dikin ku dîroka Mezopotamyayê ne tenê bi serkeftinên mezin, lê her wiha bi mexdûriyetên mezin jî hatiye nivîsandin.
Îro, ev nivîsên li ser keviran wekî şahidên serdema xwe ne, bêdengiya îroyîn bi bîra mirovahiyê dixînin. Ev nîşan dide ku li pişt her talan û wêrankirinê çîrokên nehatine vegotin ên berxwedan û serkeftinê jî hene.
