Ji bo guhdarîkirinê:
Peyv, ne tenê pêhthatina hin herfan e ku em wate û remzên xwedan mane tê de şifre dike û barê hukim û mebestan lê bar dikin, na, peyv carina ligel vana hemûyan e derbirîna me ya bo ragihandina hest û ramanê ye.
Em bi carekê de barekî giran li peyvê dikin. Mîna hêkekê ku çawan zerik kakil e û wateya esasî ya heqîqeta peyvê ye hemû tebeqeyên jorvetir heta qebûşkê ew jî mecaz û kirasên peyvê ne ku em bi wan rûberê wê didin der û ya tîr di binî de dimîne.
Bi vê mebestê, me dil heye di vê şêla xwe de li ser peyveke kêmzana ku piranî em tenê wek “kedxwer” lê hariste û berniyas in, bidin nasandin. Ew peyv “Kedwer” e ku heke kedxwer pûş be ew dan û zîwelê nav wê ye. Dasî ye û di canî re diçe.
De kerem kin, em pêk ve van herdu gotinên ha nas bikin.
Di warê zimannasî û wateya civakî de, peyva "kedxwer" û "kedwer" du peyvên girîng in ku di çanda kurdî û zimanê rojane de bi kar tên. Ez ê hewl bidim ku bi awayekî rexneyî û akademîk vê mijarê şîrove bikim:
Kedxwer:
• Ji aliyê pêkhatinê ve, ji "ked" (emek/labour) û "xwer" (xwarin/eater) pêk tê
• Wateya wê ya bingehîn ji bo kesê ku keda kesên din dixwe tê gotin
• Di nav civakê de bi taybetî ji bo kesên ku bi awayekî neheq û zordar keda karker û kedkaran diçewisînin tê bikaranîn
Kedwer:
• Ji "ked" û "wer" (werdan/presser) pêk tê
• Bi wateyeke kûrtir, ew kes e ku ne tenê kedê dixwe, lê bi hişmendî û sîstematîk kedkaran ditepisîne
• Ev peyv bi taybetî ji bo kesên ku xwedî hêz û desthilatdariyê ne û vê yekê bi kar tînin tê bikaranîn
Di zimanê kurdî de ev herdu peyv carinan wekî hevwate tên bikaranîn, lê di rastiyê de cudahiyeke girîng di navbera wan de heye:
• Kedxwer bêhtir li ser "xwarina kedê" disekine
• Kedwer bêhtir li ser "tepisandin û bikaranîna hêzê" disekine
Ji aliyê peyvnasiyê ve, ev herdu peyv mînakên balkêş in ji bo nîşandana dewlemendiya zimanê kurdî di warê afirandina peyvên nû de, ku bi awayekî zelal dikarin rewşên civakî û çandî rave bikin.
Di civakê de kedxwerî û kedwerî du kategoriyên cuda yên çewisandinê ne:
Mînak ji bo kedxwerî:
• Karkerekî ku di fabrîkeyekê de kar dike, lê xwediyê fabrîkeyê heqê wî/wê yê rastîn nadê
• Xebatkarek ku bi saetan kar dike, lê xwediyê karî beşeke mezin ji keda wî/wê distîne
• Gundiyek ku li ser erdê xwe dixebite, lê axayek bi zorê berê wî/wê distîne
Mînak ji bo kedwerî:
• Desthilatdarek ku bi zanebûn sîstemeke çewisandinê ava dike
• Xwediyê şîrketekê ku bi zanetî mafên karkeran binpê dike û wan ditepisîne
• Kesên ku bi rêya hêz û desthilatdariya xwe, sîstemeke çewisandinê diparêzin û pêş dixin
Ferqa sereke:
1. Kedxwer tenê keda kesên din dixwe, belkî carinan bi nezanî jî dibe
2. Kedwer bi zanebûn û bi qestî sîstemeke çewisandinê ava dike û diparêze
Di zimanê kurdî de ev cudahî girîng e, ji ber ku:
• Nîşan dide ka çawa civak li hemberî neheqiyê hestiyar e
• Zimanê kurdî dikare bi hûrgilî rewşên civakî û çewisandinê tarîf bike
• Her du peyv jî nîşan didin ku çawa kurd bi zimanê xwe li dijî neheqiyê derdikevin
Ev têgeh di edebiyat û nivîsên kurdî yên modern de gelek caran tên bikaranîn, bi taybetî di:
• Helbestên civakî de
• Nivîsên rexneyî de
• Analîzên rewşa civakî de
Em dikarin bibêjin ku kedwer ji kedxwer xirabtir e, ji ber ku kedwer bi zanebûn û bi sîstem tevdigere, lê kedxwer dikare carinan ji neçarî yan jî ji nezanî vê yekê bike.
.jpg)
.jpg)
