.jpg)
Min gotibû êdî dem dema min e, bi vî awayî dest bi xwendina Seyahatnameya Evliya Celebî kiribû û Kiteba ji 4 Cildan pêk tê min cilda 1’ê xelas kiribû. Di van rojên dawî de min Kiteba 4, Cild 2’yê ya vê Sehatnameya Evliya Celebî jî xwend û temam kir. Ji vê Sehatnamê ya Evliya Celebî di destê min de bi tenê ev her du pirtûk hebûn, ji bo ku min bi zanîn tenê ev her du pirtûk kirîbûn.
Min berî deh salan ev pirtûk li Stenbolê kirîbûn, we demê dest bi xwandina Cilda 1’ê kiribû, min nivîsek ji vegotinên Evliya Celebî sûd girtibû û nivîsandib û (40 Hezar Kesên ku Sultan Selim Dan Qirkirin Kî Bûn).
Lê min pitûk ji ber pirsgirekên rojane bi qasî sed rûpel xwendibû û ji destê xwe berdabû hêlekê. Niha min her du pirtûk xwendin û temam kirin. Dema min ev Seyahatname xwend di Erdnîgariya Kurdistanê de carnan rastî bûyerên dîrokî hatim, lê Evliya Celebî ji dîrokê bêtir bi zimanekî çîrokî ew dîrok li gor xwe afirandiye. Agahiyên ku ji vê çavkaniyê diherikin, ne zelal in. Zimanê Evliya Celebî alîgir û mubala ye. Tiştên hûrik û bûçik mezin dike lê heqê wî nexwim ên mezin bûçik nake, lê rêşbelek dike. Bi vî awayî tehma romana Servantes a Don Kîşot a ku min bi salan berê xwendibû dide. Ez nizanim belkî ji gera Don Kîşot û Panco ya gund bi gund, bajar bi bajar, kele bi kele li ser erdnîgeriyeke fireh bi tasvîr û çîrokên wan deveran an jî zimanê mubalexeya her du metnan dişibin hev û ew tehma romana Servantes dida min.
Rêwîtiya Evliya Celebî ne bi tenê ye. Ligel Melek Ahmed Paşayê ku ji alî Dewleta Osmanî ve li Wanê hatibû erkdarkirin ji Stenbolê bi rê dikeve. Berê Melek Ahmed Paşa bi artêşa xwe ya zêdetir ji hezar lêşkerî pêk tê ber bi Kurdistanê ve ye…
Di vê Seyahatnameyê de Evliya Celebî kurd û Kurdistanê bi navê xwe bi nav dike. Bi Sêwas û Meletiyê rêwîtiya xwe ya li ser Kurdistanê dide destpêkirni û ber bi kûrahiya Kurdistanê ve didomîne. Bajar û gund, çiya û newal, çem û berçem, eşîr û jiyana wan, dîrok û devok û çanda wan yek bi yek ên dîti û bihîstî vedibêje. Cil û berg, rabûn û rûniştin, xwarin û vexwarinên kurdan, dîroka wan a kevnar a li ser vê axê, carinan jî dîroknûsên ereb û ermen, carinan ji çîrok û efsaneyên pirtûkên pîroz qala kurdan dike. Rast an derew ji ku çi xwendiye, ji kê û ku çi bihîstiye carna bi mezin kirin dinivîse. Ku yekî biyanî vê Seyahatnamê bixwîne xwe di nav welatekî û bûyerên fantastîk de dibîne.
Min got, vebêjiya kurd û Kurdistanê Evliya Celebî bi Meletiyê destpê dike. Ji bo Meletiyê dibêje “Wîlayeteke Tirkmenistan û Kurdistanê ye.” Lê gava bajarê Meletiyê tîne ziman dibêje, “gelê xwe bi gelemperî tirk û kurd in, lê kurdên Îzolî û tikmenên xwe zêde ne.” Her qala kurdan dike, pesnê wan dide, “qewmekî camêr, rênçber, egîd e”, “Hemû mûmîn, bi baweriyên pak ên şaffî an henefî ne.” Bi vî awayî pesna wan berdewam dike.
Gava ji bajarê Meletiyê dûr dikeve, ber bi Elezîzê ve diçe, di nav gund û çiyan re derbas dibe, dîsa rastî kurdan tê. Evliya Celebî ji bo wan jî wiha dibêje, “Hemû gelê wir diz, haramî û rêbirên kurdên Îzolî ne. Gava qala van kurdên Îzolî yên hemû artêşa Melek Ahmed Paşa dike derbasî hêla din a Ferêt dibin,"Ev kurdên Îzolî ew qas leşker derbas kirin li hemberî paşa şilf û tazî, şalak mallak, bi lebatên xwe yên zayendî, bê edeb bûn.”
Evliya Celebî bajar bi bajar, gund bi gund, keleh bi keleh ji Amed, Bedlîs, Wanê ber bi bakur, ji wir ber bi rojhilat, pişt re ber bi başûrê Loristanê heta Bexdayê diçe. Ji Bexdayê dîsa vedigere ber bi bakur, Erbîl, Misûl, Mêrdîn û Cizîrê… Di vegera xwe ya dûr û dirêj de yek bi yek erdnîgarî, gel, dîrok, çîrokên van deveran bi dûr û kûrahî vedibêje. Li ser vê axê ku ew digere, her dem lehengê sereke kurd in. Li van deveran kurd her hene û qala wan dike.
Bi vê gera xwe Evliya Celebî sînorên Kurdistanê nîşan dide. Bi rastî ji rojavayê Meletiyê, Sêwasê dest pê dike ber bi navenda Kurdistanê ve diçe û ji vir ber bi başûr, rojhilat û başûr ve rêya xwe didomîne; ji başûr ber bi bakur ve nexşeya Kurdistanê temam dike. Îro em wan deveran, erdnîgariya Kurdistanê dihesibînin û dinexşînin.
Di Seyahatnameya Evliya Celebî tiştê ku herî bala min kişand zimanê wî ye. Gava bûyereke dinivîse eşkere alîgirê dewletê ye wekî rojnemeger û reportorên îro yên tirk ku ji Kurdistanê agahiyan didin, kes û ciwatên hemberî Dewleta Osmanî reşbelek dike, alîgirên dewletê jî xweşik dike, pesna wan dide. Wekî mînak a Meletiya ku min li jor dabû, seranserê Kurdistanê kurdên alîgirên Dewleta Osmaniyan dikin, di bajaran de dijîn. Ev kurdên misilman in ku ev ji mîr û der û dora wan û kurdên ser bêjing pêk tên. Evliya Celebî bi wan re têkildar dibe.
Kurdên din ên li gund û çiya û newalan de dijîn reşbelek dike, çi rengên nexweş hene li wan bar dike. Ev êzdî û qizilbaş in. Bi van re tu têkiliyên Çelebî çênabe lê di derheqê wan de gelek çîrok û meseleyên ne xweş vedibêje.
.jpg)
.jpg)
