Ziwan yew hacetê qalkerdişî yo. Însan bi nê hacetî fikrê xo, derdê xo û waştişê pîzeyê xo yewbînî rê vano... No hacet wexto ke wazîfeyê xoyê vatişî ano ca mîyanê fekkî de tewgêreno. Yew hîkmetê tebîetî yo ke seba nê wazîfeyî bêqusur virazîya yo. Şeklê ci, viraştişê ci bi heme xususîyetanê xo seba nê wazîfeyî ameyo meydan! Bêguman wazîfeyê eyê bînî zî estî. Labelê ezê tena ser wazîfeyê qiseykerdişî ey vinderî.
Xora wazifeyê qiseykerdişî tena yê ey nîyo. Fek bi xo zî wazîfeyê qiseykerdişî de wayîrê rolêko pîl o. Dindanî, qirrike, esmanê corî, lewî, zuqlike, pirnik…nê heme zî hacetê qiseykerdişî yê û her yew hacet zî wazîfeyêkê xo esto.
Bêguman seba qiseykerdişî nê hacetan ra, hacetêko zaf gure keno ziwan o. Barê ci zaf giran o. Wexto ke ziwan wazîfeyê xo ano ca, yanî wexto ke qîsey keno çendêk bêqusur tabidîyo, tewbigêro hende qal û qisey rindekî yê fekî ra vejîyenê.
Ziwan çendêkê nermik (esnek) bo zî goreyê qiseykrdişî yew form gêno. Nimûne: Yew ziwan timî tirkî qisey bikero, goreyê formatê tirkî form gêno. Feko ke timî venganê ziwanê tirkî xo fek ra vejo nermîya/esnekîya ê ziwanî şino fekî tirkî ser. Ziwan qalibê formatê ziwanê tirkî gêno. O ziwan vengê tirkî ser o tadîyeno û vengê tirkî ci rê beno yew refleks.
O ziwan seba ke timî tirkî qisey kerdo wexto ke ziwanêkê bînî qisey bikero, eynî çekuye zî vajo a çekuye bi aweyêka bîne yê fekî ra vejîyeno. Nimûne: Gama ziwano ke timî tîrkî qisey kerdo vajo “qeleme” goreyê fonetîkê ziwanê tirkî vengê çekuya “qeleme” mukemel û bêqusur vano. Labelê eynî fek gama ke bi kurmanckî yan zî bi kirdkî (zazakî) vajo qeleme tewrêko bin veng ey fek ra vejîyeno. Yanî goreyê fonetîkê kurmanckî yan zî yê kirdkî nêvejîyeno.
Zaf rey zî nê kesî yanî kesê ke timî tirkî qisey kenê gama çekuyêka kurdkî (kirmanckî/kurmanckî…) xo fekî ra vejenê merdim bi înan huyeno. Çunke nêşenê çekûyê kurdkî goreyê fonetîkê kurdkî xo fek ra vejê. Xora vexto ke vengêkê tirkî de çinîyê vanê merdim pira bi înan huyeno kiştî gêno. Ti bikê-nêkê nêşeno vajo xalo, xatî, wendegeh, derwêş, qirrike…ûsn.
Na rewşe zî nermîya (esnek) ziwanî ra virazîyena. O ziwan pira tirkî qisey kerdo fonetîkê tirkî ser şekil girewto.
Eynî rewşe ewro ameya sereyê kurdê ke timî tirkî qisey kenê zî. Ê kesê ke timî tirkî qisey kenê wexto ke çend çekuyî bi kurdîkî qisey bikerê zî kenê-nêkenê nêşenê çekuyan goreyê fonetîkê kurdkî xo fekî ra vejê.
Çendêk na rewşe rîyê polîtîkayê dewlete ra bo zî ma de zî suc esto û zaf o. Ma pira bi tirkî qisey kerdo ziwanê ma zî gorey fonetîkê ziwanê tirkî form girewto.
Ma na rewşe her roje vinenê. Hetanî ke ma ziwanê wendîşî de hîna zelal vînenê. Kurdê ke ziwanê înan goreyê fonetîkê kurdkî form nêgirewto wexto ke wanenê kewenê rewşa huyayîşî.
Verê, merdim ganî formê/şeklê ziwanê kurdkî bido ziwanê xo. Ganî ziwanê ma goreyê fonetîkê kurdkî şekil bigêro. Esnekî/nermîkî ya ziwanê ma ganî timî kurdkî sero bo. Gama kem ma tirkî qisey kerd eke ziwanê ma gorey fonetîkê kurdkî tadîya û tewgêra o wext ma şayenê vajê ziwanê ma ha fonetîkê kurdkî ser.
Eke ma bikewê rewşêka winasî ma ziwanê xo xelesnenê û ma ziwanê xo binê tesîrê tirkî ra vejenê. O wext ziwanê ma keweno qalibê kurdkî.
Na rewşe zî bena sebebê qiseykerdişê kurdkîyêka nazik e, kîbar e û rast e. Eke ma wazenê ziwanê ma bikewo na rewşe û binê tesîrê tirkî ra vejîyo ganî ma timî kurdkî qisey bikerîm, ganî ma timî bi kurdkî biwanim. Ganî ma xo û tutanê xo tirkî ra dûrî bikerim. Ganî ma xo û tutanê xo wendişê tirkî ra abibirnê. Ganî weşanxaneyê ma zor bidê xo û bi kurdkî binusî û tirkî ra fek veradê.
Ancax bi nê fealîyetan ziwanê ma goreyê fonetîkê kurdkî form û şekil gêno. Ancax bi nê pratîkî ziwanê ma keweno qalibê fonatîkê kurdkî, ancax bi no şekil ziwanê ma de refleksê fonetîkê kurdîkî virazîyeno.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
