H. Kovan Baqî

Ji bo guhdarîkirinê:
 

 

 

Çarşem - Gava trên çû peron vala ma.

                Cîps hebûn li cihê zarok lê.

               Ev bêdengî, piştî pêkhatina sûc, wek bêdengiya di 

              nava dest û kêrê de bû. (Herta Muller)

 

Di romana Rêwiya Bi Lingekî ya Herta Muller de, qerektera koçkirî (Îrene) bêyî ling û bedena xwe ji hev veqetîne, lingekî xwe li welatê dî (Romanya) hiştiye, lingê din ew aniye Almanyayê. Ev rastgotina çewtgotinê ye helbet. Lewra lingê wê yê esil Welatê Dî ye û ji ber pêşnavê koçê sirgûn e, ji neçarî lingê hebûna xwe li pişt xwe hiştiye. Na na, Welatê Dî (welatê jê koç kiriye) û welatê koçî wir kiriye bi lingê xwe ve girê daye, da zemanê borî û mirî karibe bê pasaport bi wê re derbasî Almanyayê bibe.

Îrene welatê xwe hildigire û koçî Almanyayê dike. Îrene li banqa îstasyonê rûdinê û li trênan temaşe dike, her trênekê bi kêmanî du welat hilgirtiye – yek welatê xwemalî, yê din tim Welatê Dî. Ji her trênekê du welat peya dibin li îstasyona jiyanê, çavên Îrene lê. Di îstasyona çavên Îrene de Welatê Dî, hemû rengên xwe yên şûna şopa dîktatoriyê li eniyê bi xwe re aniye welatê xwemalî yê ew lê. Koçkirina Îrene ne tenê ji ber dîktatoriyê, belbî jî zêdetir ji ber îdealîzekirinê pêktê. Li gor qinyeta wê, îdealîzekirin pûtperestî ye û Îrene newêre derê baholê xwe veke. Heger derê bahol veke, pûtê îdealîst wê ji bahol derê û zindîbûna qusûrên kabokên wê bixwe. Zarokekî kurd jî ne li cem wê ye, da jê re bêje, Baş e tu ne qerektera Mehmed Uzun î, yan na tu yê jî biba pûteke îdealîzekirî û te yê gewdeyê edebiyatê bixwara çênî bi çênî.

Noş be Herta! Ev bîraya Bremen min serxweş nake bi qasî çavdêriyên Îrene, çima?

Pasaporta Îrene wekî ya pûtan ne kesk e, loma.

 

Îrene ji pêlikên kitêbê dadikeve, sola wê mohrên qetiyayî li ser maseya min dihêle.

Dibêjimê, “Rojekê maseya min birize, mohrên sola te wê hilkişin di refika jor a kitêbxaneya min de bi cih bibin.”

Îrene bi meqesê ava edebiyata koçê dibirre, laşê min bi avê re dirije kulma wê.

Tu mishefa min a Reş î Îrene.

Îrene mislixa tilîka xwe ya eşhedê vedike, şerbeta qisûran diherikîne ser lêvên min. Lêvên min dibin asêbûna welatekî, şopa dîktatoran pê neketî.

Îrene zincîra bêrîka sînga min vedike, dikeve hundir û pûtên îdealîzekirî ji sînga min bar dikin, dibin koçberên kitêbên refikên binî yên kitêbxaneya min, da careke din di bin siya tilîkên min de neeciqin.

Dîktatorî lehî ye, Îrene. Te ji cihê te vediqetîne û dibe cihekî dî. Heke tu karibî bi saxî welatê xwe jî bi xwe re bibî, dîktatorî wê bi tenê bimîne li bêwelatiya xwe ya bixwe dagir kiriyî.

 

Mêrik zikopişto xwe li ser avê dirêj kir. Îrene av jî bi meqesê birî û ew derxist. Mêrik ket kefa destê wê.

Îrene kaxiz li hev pêça û mêrik xist nava kaxizê. Mêrik wekî xwe li ser berfê dirêj kiribe. Êdî ji bo wî pirr dereng bû. Dişibiya dema borî. (Rêwiya Bi  Lingekî)

 

Herta Muller koçê marûzî germa gotinê dike, koç di dojeha gotinan de dihele, şewqa gotinan çavan diqemişîne, perdeya tariyê dikişe  ser şewqê û koç wek rojeke biçûk dibiriqe li wê, li bêwelatiya metnê.

Paşê Îrene dît, nasên wê bajarê lê dijîn li pişta xwe kirine. (Rêwiya Bi  Lingekî)

 

Însan bajaran li pişta xwe dikin, bajar jî welatan.

 

Hingî Marburg dûr bû, tenê navê wê mabû. Navê di nexşeyê de ji Frankfurtê biçûktir bû. Bajar bi qasî neynûkên Îrene bû. (Rêwiya Bi  Lingekî)

 

Îrene tevî bajarê xwe sirgûnî ye. Êdî navê welatê wê Welatê Dî ye. Welatê Dî li cihê xwe sirgûnî ye, Îrene û bajarê xwe di sirgûniyê de li cihê xwe ne. Na ne welê ye. Hişê min jî wek koçê tevlîhev e niha. Belkî jî Herta Muller wateya koçê serobino kiriye û pirwatebûneke din lê bar kiriye. Yan na çima di edebiyata wê de koç bi qasî jiyanê sax e û di edebiyata Mehmed Uzun de koç bi qasî mirinê bê liv û lebat e?

Ji kerema xwe re bêje, Herta Muller, çima koç di edebiyata te de grotesk e û di edebiyata Mehmed Uzun de tragedya?

Dilopa dawî ya bîrayê ji qedehê niqitî ser lêvên Hertayê, çavên min bûn du berdûşên serxweş li kolanên Bremenê.