Ji bo guhdarîkirinê:
Destpêk
Nivîsîn, edebiyat û hebûn wekî aliyên sêgoşeyekê bi hev ve girêdayî ne. Kuçeka vê sêgoşeyê havîn e, ya din kaniya Xabê ye û ya din jî kûrahiya giyanê Kovan e. Dema ku havîn di bin serweriya germahiya tavê de ronahiyê diqinijîne, bihar bi bandora ewrên giran ji ramûsanên Baqî giyan şil dike. Xwezaya dualî ya wêjeya Kovan di zayîn, hebûn û xwebûnê de bi metnên ku vedibêje, bi roleke krîtîk bi me ve dadikeve. Wekî mînakên resen ên wêjeya devkî, agir û qeşa di nav diranê Fadilê Kûfragî de dijenîne û hêmanên reh-damarê giyanî ya Baqî ku dîxemilîne, nexşeyekê çêdike, xuya dibe.
Di navbera Havîn û Biharê de
Bi germahiya nivîsê havîn dest pê dike. Xwendina wê dil hênik dike. Lê di heman demê de giyan dişewitîne jî. Nivîskar dema hewaya xwe ya hundurîn dibîne, vedibêje; “Ez niha Etna me!” Ev metafor ji aliyekî ve afirîneriya li ber teqemeniyê ye û ji aliyê din ve wêrankirina ku vê afirandinê bi xwe re tîne, nîşan dide. Nivîsên mîna volqanek li ber teqînê, dizê; ger ku neteqe, ne tenê nivîskar, xwîner û civak jî wê bi derûniyeke mezin re rû bi rû bimînin.
Mimkûn e ku nivîsandin di hebûnek xemgîn de, bi dilekî Kovan li giyanê Baqî vegere. Gotina “Çûyîn, ne li tu derê ye” her şopeke bê cih hatina xwe hewce dike, lew li gorî gotina Christa Wolf ku Baqî dide xuya kirin, tê dîtin ku wêje ne qadeke rûniştî û statîk e. Tekez dike ku ji beşek tevger û guhertinê be. Ev rewş wateya kûr a hebûna wêjeyê ya demkî derdixe holê.
Du Rûyên Wêjeyê: Agir û Qeşa
Qatên wateyê yên ku li ser rûyê nivîsan derdikevin, bi metaforên agir û qeşayê zêdetir diyar dibin. Edebiyat hem di germahiya êgir de, hem jî li ser rûyê sar ê qeşayê şikil digire. Ev her du têgehên dijberî hev, nakokiyên hundirîn û rastiya civakî ya nivîskar nîşan dide bixwe ne. Nivîskar xwe di navbera van her du hêmanan de ferz dike. Dema ku agir azwerî û afirîneriyê sembolîze dike, qeşa rastiyeke sar, dûr û carinan jî tehl nîşan dide.
Nivîsên ku li ser rûyê agir hatine nivîsandin hebûna nivîskar dixe xetereyê. Di vê rewşê de, mirina nivîskar neçar dibe. Nivîsandina li ser rûyê qeşayê, nivîsê hildiweşîne. Ev sembola cemidandinê û ji ber vê yekê windakirina wateya wê ye. Ku ev nakokî ronîkirina pêwendiya wêjeyê ya di navbera mirin û jiyanê de ye, derbas dike.
Wêje û serhildan li Kurdistanê, di sazûmana eslî ya edebiyata kurdî de, têgihîştina ku nivîskar namirin û mirinê jî najîn girîng e. Ev rewş di gotinên “Goya” de bi kûrahî dixwaze bide nîqaşkirin; wêjevanên kurd ji derve re serhildêr in! Li vir rastiya ku huner û wêje wekî amûreke têkoşîna civakî û siyasî tê bikaranîn, derdikeve holê. Nivîskarên kurd wêjeyê ji bo pirsgirekên erdnîgariya ku lê dijîn, nasname û hebûna xwe bipirsin, wekî çekekê bi kar tînin.
Tirsa vê, bi serhildaneke pasîf dibe sedema cezakirinê ya bi nifiran li hember Xweda... Wêje ne tenê derbirîna takekesî ye, di heman demê de rengekî berxwedana civakî ye. Di vê xalê de pirsên derbarê piralîbûna wêjeyê tîne bîra mirov. Dema ku wêje di navbera nakokiyên navxweyî yên takekesî û rastiyên civakî de dihele, ew jî dihêle ku kes li nasnameya xwe bipirse.
Encam
Wêje dema ku di germahiya êgir de çêdibe, li ser rûyê sar ên qeşayê jîn dibe. Ev cewhera dualî ne tenê di giyanê nivîskar de, di giyanê xwîner de jî deng vedide. “Gelo nivîs dimire an mirin dibe nivîs?” Ev pirs, beşek ji pirsa hebûnî ya wêjeyê ye. Wêje têkiliya tevlihev a di navbera nasname, berxwedan û hebûnê de nîşan dide, di heman demê de hest û wateyên kûr ên li pişt her peyvê jî eşkere dike. Di vî warî de wêjeya kurdî ne tenê vegotinek e, di heman demê de lêgerîna nasnameyê ye. Ev lêgerîn di çerxa Kovan a agir û qeşayê de hîn didome.
**
Nivîsa eleqedar:
.jpg)
