Emê di vê nivîsê de berê rexneyeke biçûk bidin rojnameyên (û hin malperên) kurdan ên ku li Amedê weşanê dikin. Ev ji bo bajarên din jî derbas dibe. Em dest pê bikin.
9 ROJNAMEYÊN ÇAPKIRÎ
Pêşî em qala wan bikin: Li Amedê niha 9 rojnameyên bi awayekî çapkirî weşana xwe didomînin hene.
Ji nav van a herî kevn "Mucadele Gazetesi" ye ku di sala 1962'yan de dest bi weşanê kiriye. Ya herî nû "Tigris Haber" e ku niha ketiye 10 saliya xwe. Ew rojname ev in:
1- Mucadele / Ji sala 1962'yan ve weşanê dike.
2- Oz Diyarbakir / Ev 39 sal in çap dibe
3- Soz gazetesi / 32 sal in weşanê dike
4- Diyarbakır Olay /
5- Diyarbakır Yenîgun /
6- Guneydogu Guncel / 17 sal in weşanê dike
7- Guneydogu Ekspres / Sala 2003'yan dest bi weşanê kir
8- Diyarbakir Ozgur Haber / Sala 2011'an dest bi weşanê kir
9- Tigris Haber /10 sal in weşanê dike
Li navçeyan jî hin rojname hene wekî "Erganî Haber", "Bismil Haber", "Çermik Gazetesi", "Malabadi Gazetesi"...
Em qala naveroka rojnameyan, ew alîgirên “kîjan alî/derdor/desthilatndarî” ne nekin, ji ber ku di vê nivîsê de mijara me ne ew e. Lê tenê rojnameyeke ezê bi bîr bînim, ew jî “Soz” e. Soz ku destpêka salên 90’î dest bi weşanê kir her li ser xeta desthilatdarî bû.
Li Amedê hin malper jî weşanê dikin. Mînak "Haber Life" (haberlife.org) heye, van deman hinek sist bûye, herî dawî mehek berê tiştin lê bar kirine. "Haberyirmibir.com", "Çinarin Sesî" heye. Herî dawî "Amîdahaber.com"ê dest bi weşanê kir.
HEMÛ BI TIRKÎ NE
Ji bo malperan ezê paşê tiştek bêjim, pêşî rojname: Ev 9 rojnameyên derdikevin hemû jî bi tirkî ne.(1) Dema “Mucadele” di sala 1962'yan de dest bi weşanê kir mirov fêm dike û texmîn dike ku bi kurdî weşan ne mimkûn bû, weşana wê jî bi tirkî normal bû, lê niha? Niha mimkûn e. Ligel vê jî tenê "1", bi nivîsê "Yek" rojname jî bi kurdî nîn e. Çima?
Mesela rojnamegerên di van rojnameyan de dixebitin, xwediyên van rojnameyan bi şev dema serê xwe datînin ser balîfa xwe qet difikirin min îro çi kir? Min îro çima bi tirkî agahî da wan û min îro kesek/hin kesên din ji kurdî dûr xist/in û ew xist/in nav behra tirkî? Mesela qet difikirin ku “rojnamegerî karê mafê ragihandinê” ye û ez mafê ragihandinê ya bi kurdî ya kurdan binpê dikim?
Li BARSELONAYÊ ROJNAMEYÊN KATALAN
Çima yên xelkê bi zimanê xwe weşanê dikin û yên me tenê yek jî bi zimanê xwe weşanê nake? Gelo qet difikirin ku li welatên wekî me rewş çi ye? Mînak çend rojnameyên bi katalanî hene? Hema em çend mînakan bidin: "El Periodico de Catalunya" heye tîraja wê dor 150 hezarî ye. "El Punt Avui" dor 26 hezarî tê belavkirin. "L'Esportiu" heye ku tenê rojnameya sporê û bi katalanî ye.
Bi katalonî yek ji yên balkêş "La Vanguardia" ye ku di sala 1881'ê de bi spanyolî dest weşanê kiriye, lê ji sala 2011'an ve bi katalanî weşanê dike.
PIRSGIRÊK JI KÎ DIQEWIME?
Niha gelek kes dema devê xwe vedikin siyasetmedaran rexne dikin ku çima bi tirkî siyasetê dikin? Ev pirsgirêk tenê pirsgirêka siyasetê ye? Gelo ev pirsgirêk ne pirsgirêka rojnamegeran bi xwe ye jî? Çima rojnamegerên me bi tirkî weşanê dikin?
Ger em wisa bibêjin dê eyb be: Birê/xwişka min tu li nava bajarekî kurdî rojnamegerî dikî bi kurdî bike, ger na, neke...
Ma tu rojnamegerî nekî tuyê ji birçînan bimirî? Na. Wê çaxê bi tirkî rojnamegerî neke, here karek din bike.
Ji rojnamegerî pereyek gelek mezin tê bi dest xistin? Na. Wê çaxê tu çima vî karî dikî? Îlleh tu dixwazî rojnamegerî bikî û bi tirkî bikî here bajarekî tirkan û bi tirkî bike. Wê çaxê kes nikare ji te re tiştek bêje.
Em hin tiştan lê zêde bikin: Ma nayê gotin ku çapemenî hêza çaremîn e… Tu dixwazî bila hêza pêncemîn, şeşemîn e. Erê hêz e û tu jî wê hêzê ji bo asîmîlekirina gelê xwe bikar tînî. Ma ne?
Mesela amediyek rojnameyeke Amedê ya bi tirkî nekire û nexwîne dê çi jê kêm bibe? Qet. Lê ger rojnameyeke bi kurdî be û bigire bixwîne dê çi lê zêde bibe? Gelek tiştek.
ROJNAMEYÊN BI KURDÎ YÊN HEFTANE
Erê rojane rojnameyên bi kurdî yên Amedê tune ne, ma bi heftane jî tune ne? Erê ew jî tune ne. Ma nikarin derxin? Nizanim.
MALPERÊN KURDÎ YÊN HERÊMÎ
Me qala çend malperên li Amedê weşanê kirin jî kir. Erê ew jî bi tirkî ne. Ji van "Çinarin Sesi" bi kurdî-tirkî ye. Bi qasî min fêm kir nêzî Huda-Parê ye. Lê pirs ji bo wan e, jî çima tirkî?
Ji malperan herî dawî "Amîdahaber.com"ê par dest bi weşanê kir. Amîdahaber bi kurdî tirkî dest bi weşanê kir, lê li gor ku tê dîtin sedî 90 tirkî ye. Ji roja 06.06.2023'yan heta 3'yê vê mehê qet nûçeyên bi kurdî neweşandine. Di roja 3'yê vê mehê de nûçeyek, 4 û 5'ê mehê du nûçe bi kurdî belavkirine. Mînak roja 4'ê mehê 20 nûçe belav kirine, ji van didu bi kurdî ne, yên din bi tirkî. Mesela Amîdahaber ji ber kîjan pêdivî dest bi weşanê kir? Hûn dixwazin navê “Amîdahaber”ê ji pirse derxin, navek din bixin cihê wê, pirs û pêdiviya vê pirsê naguhere.
ROJNAMEYÊN HERÊMÎ ÇAWA LI SER LINGAN IN?
Erê em rexne dikin çima ne bi kurdî ne, lê rojname dikarin li ser lingan bisekinin ku bi kurdî bin jî? Em li çavkaniya aborî jî binerin: Li herêmê rojname bi kîjan aborî li ser lingan in? Bersiva vê ev e: Îlan-reklamê. Ji bilî vê bi Îlanên Saziyên Dewletê/Saziyên Fermî. Ev nebin karê wan zehmet e. Ger weşaneke dijî saziyên fermî bê kirin, dijî hikumetê bê kirin di cih de ev îlan têne birin. Weşaneke dijî rayedarên herêmî (şaredar û hwd) jî dîsa karê rojnamegerî zehmet dike*. Û bi ser de jî rojnameyeke bi kurdî be hê dê zehmetir be.
Wê çaxê em bejin bila bi tirkî weşanê bikin? Na. Ger bi tirkî weşanê dikin bila qet nekin, bila herin ji xwe re karek din bikin baştir e. Lê ger kurd nikaribin ligel her tiştî rojnameyeke bi kurdî derxin wê çaxê divê her kes kuma xwe deyne ber xwe û bifikire. Ger dikarin û nakin, ev jî meseleyeke din e. Bi ya min dikarin. Çawa? Em bêjin…
ROJNAMEGERIYA BI KURDÎ MIMKÛN E?
Li bajarên kurdan weşaneke bi kurdî û siyasî zehmet e. Lê weşaneke bi kurdî, ne di nav siyaseta rojane de, weşaneke li ser jiyan û çand û hunera bajêr mimkûn e, ne karek talûke û qedexe ye jî. Loma jî fikra min ew e ku weşaneke bi kurdî mimkûn e. Ji aliyê aborî ve jî bi organîzeyeke baş mimkûn e.
Zêde dirêj bû. Bi kurt û kurmancî, hevalên ku bi tirkî li Amedê weşanê dikin divê bizanibin ku çiqas kêmasiya siyasetmedarên me di têkbirina kurdî de hebe, parek vî barî jî kêmasiya we ye.
Not: Rojnameya Xwebûnê heftena û bi kurdî derdikeve. Li Amedê tê amadekirin û ji wir tê belavkirin. Ji ber ku ew rojnameyeke neteweyî ye, neketiye nava vê mijarê. Çend malperên heyî yên kurdî ku ne herêmî ne jî ne mijara vê nivîsêbûn. Me bala xwe daye yên Amedê tenê.
1- Hin rojnameyên Amedê berî hewldana derbeya li Tirkiyeyê ya 15'ê tîrmeha 2016'an rûpelek bi kurdî veqeditandin. Piştî derbeyê ev rûpel jî rakirin.
1- Hin rojnameyên Amedê berî hewldana derbeya li Tirkiyeyê ya 15'ê tîrmeha 2016'an rûpelek bi kurdî veqeditandin. Piştî derbeyê ev rûpel jî rakirin.
2- Rewşa rojnamger Sinan Aygul mînak e (mînakên wisa li bajarên din jî hene):
.jpg)
