Rêdûr DÎJLE

J.J. Campbel, di "Mîtolojiya Dêrîn" de, bal dikişîne ser bivênevêbûna mîtolojiyê û dibêje, "Tu civata mirovan tune ye ku di rê û resmên xwe de li dor motîfên mîtolojîk neçûbe, tu civat tune ye ku bi kahîn, hozan, teolog û feylezofên xwe motîfên mîtolojîk şirove nekiribe; di stran û kilamên xwe de ew nepesinandibin û di xewn û xeyalên xwe de yên ku jiyanê zexim dikin, neceribandibin."

Modernîteya kapîtalîst, ji roja ku xwe noqî tar û terîşkên candaran kiriye û ew mendehoş kirine, mudaxeleyî gelek waran kiriye. Pê re pê re, hundirê gelek tiştan qewartiye û berteng kiriye. Yek ji van jî vegera li kokên xwe, xewn û xiyalên jiyanê zexim dikin, rêbaza ravekirina heqîqetê, mîtolojî ye. Modernîteyê hîs û pêjna wê jî tecrîd kiriye û ew kiriye qurbana rêbaza zanistî. 

Bi destê pozîtîvîzmê, wê ew di qadeke berteng, qadeke "metafîzîk" de asê kiriye û îtibara wê binpê kiriye. Hêla wê ya ku xwe dispêre jiyanê, hêla wê ya hawirdorparêz, azadîxwaz, nedetermînîst û hêla wê ya ji bo biberketina heqîqetê pûç kiriye. Biberketina "heqîqetê" bi pirranî spartiye rê û dirba zanistî. Ev bêîtibarkirina ku bi destê rêbaza zanistî hatiye kirin, kiriye ku esehiya rasteqînî û heqîqeta dîrokî ya li paşperdeya mîtolojiyê dejenere û manîpule bibe. Bi vî hawayî pêşî li ber biberketina çand, bawerî û kevneşopiyê girtiye. Ev bêîtibarkirin di heman demê de, bîr û hafizeya mirovan jî mehkûmî feraseteke analîtîk û matematîkî kiriye. Li gor felsefeya exlaqî-polîtîk, ev feraset, li "dijî jiyanê ye",  pêjn û hîsên candaran ku hemû tiştên derbarê jiyanê de di xwe de dihewînin, paşguh kiriye.

Lê belê, Ramazan Çeper, li gor derfetên xwe hewl daye ku li dij vê bêîtibarkirinê rol û rista mîtolojiyê ya esil û xweser cardin lê bar bike, guhartin, tehrîfat û berevajîkirina di mîtolojiya kurdî de tespît bike.  

Çeper, di Ferhenga Mîtolojiya Kurdî de, bîr, bawerî û çanda proto kurdan merhale bi merhale heya roja îroyîn destnîşan kiriye, bandora wê ya di şikilgirtina hebûna civakiyî ya kurd de eşkere kiriye. Wî ev yek di çarçoveya şaxên mîtolojiyê; teogonî, kozmogonî, antropogonî û eskatolojiyê de li gor sê metodên sereke kiriye. Metoda ewil, navên mîtolojîk an jî di çarçoveyeke çanda aktuel de esasgirtina qewimînan; metoda diduyan dîrok û metoda sisêyan jî di çarçoveyeke analojîk de esasgirtina qewimînên mitolojîk de. 

Helbet gava ev tişt kirine, pêwendiya çand û mîtolojiya proto kurdan a bi çand û baweriyên gelên din re jî baş îşaret kiriye. Yanî Çeper, ferhenga xwe di “homojenbûnê” de nefetisandiye. Ji xeynî vê, mîtolojiya kurdî di sînorekî bîr-baweriyê de asê nekiriye, pêwendiya wê ya bi tib, zanist û astrolojiyê re jî eşkere kiriye. Ji bo vê dermanê bi navê Zelanî ku niha di tiba modern de tê bikaranîn, wekî nimûne nîşan daye û gotiye, ev derman, navê xwe ji navê qiralê kurd Mîtrîdates û xwedawend Mîtra girtiye. Li gel vê, ji bo navê komstêra Siryus û Virgo jî gotiye ku navê xwedawendên Mazdaîzm û Hurriyan e. Ji bo navlêkirina vana û gelek tiştên din jî baweriyên proto kurd referans nîşan dane. 

Di Ferhenga Mîtolojiya Kurdî de tê dîtin ku gelek mîtên dema Medan hatine tehrîfkirin û daxilî nav mîtolojiya farisî hatine kirin. Çeper, diyar kiriye ku Avesta jî nesîbê xwe ji vê pêvajoyê girtiye û navê “Zend Avesta” lê hatiye kirin. Halbûkî têgiha “Zend Avesta” ji têgiha “Zenda” ya di Avestayê de hatiye darijtin û wateya wê “a ku şaş şîrove dike” yanî “Avestaya şaş” bixwe ye. Çeper, destnîşan dike ku di sererastkirinên sedsala 8’an de di beşên bi navê “Zend” de tehrîfat û xerakirineke mezin hatiye kirin û gelek mijarên aîdê Medan, adapteyî çand û edetên farisî hatine kirin.

Her wiha Çeper, ji bo barê xwendevan sivik bike beşeke “çavkaniyê” jî li ferhenga xwe bi keys kiriye. Kîjan navên mitolojîk ji kîjan çavkaniyê hatibin referekirin, bi çavkanî diyar kiriye. Bi vê xwestiye ku pêşî li ber şiroveyên spekulatîf bigire. Her wiha di nivîsandina ferhengê de awayekî akademîk esas girtiye û agahiyên hatine derpêşkirin jî spartine çavkanî û referansên berbiçav. 

*Ramazan Çeper, di sala 1998’an de hatiye girtin û di sala 2004’an de hatiye berdan. Di sala 2006’an de cardin hatiye girtin û niha di Girtîgeha Edîrne ya Tîpa F’yê de ye.

*Kurt Mitolojisi Sozlugu, Ramazan Çeper, Weşanên Aryen, 2020; 2017'an tevî Kamuran Yîtîk jî wî Ferhenga Mîtolojiya Kurdî nivîsand û Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê jî ew weşand. 

17.01.2021, Yenî Ozgur Polîtîka