Fêrgîn Melîk Aykoç

Min gotina “Porşeya antîk” ji kovara Der Spiegel deyn kiriye. Ev bi mijara min re têkildar e. Ez ê îro li ser mijara etimolojiya peyva “MARAN” rawestim. Em baş dizanin ku di piraniya warên zanyariya bi dîrok, ziman û çanda me re têkildar lêkolînên pêdivî pê hene, hê bi awayekî bingehîn pêknehatine. Li gel wê jî, dagirkeran bi zanistî gelek tişt ne tenê poşandine û veşartine, her wiha bi awayê neyê naskirin belovajî kirine. Etîmologên biyanî, xwerû ewropî jî peyvek berê di kîjan nivîsê de dîtine, ew peyv bê lêkolîn bi wî zimanî ve girêdane. Van rastiyên tên zanîn hişmendiya me gihandiye xaleke wisa ku dema yek rastiyê jî bêje, ew berteka di bin hişê me de hatiye çandin, nahêle ku em berê xwe bidin rastiyê. Ez ê îro li ser peyvên “maran, maranya, marangoz” û peyav erebî “necar” rawestim.

Peyva “necar” gelek zelal e, peyveke erebî ye. Bi kurtî tê wateya; birîn, jêkirin û teraştinê. Ev peyv dû re ketiye zimanê me. Bi kêmasî nîvê civaka me vê peyvê wek peyveke resen kurdî bikartînin. Ev peyv li eyaletên bakur, wek Dêrsim, Meletye û Serhadê nayê bikaranîn. Li vê herêmê jî bi giranî peyva “marangoz” tê bikaranîn.

Dema em li pirtûkên etîmolojiyan dinêrin dibînin ku peyva “Marangoz” ji grêkî derbazê tirkî bûye. Lê ne ji grêkî, ne jî ji tirkî derbazê kurdî bûye. Li gor daneyên berdest ev peyveke Hûrî ye û ji wê demê ve di kurdî de tê bikaranîn. Em werin şiroveya wê. Di ferhengê etîmolojiyên Tirkan de ev peyv wiha tê şirovekirin: “Di grêkî, îtalyanî de tê wateya kesên xanî û kozikên ji daran û teraştina daran çêdikin!” Bê vê şiroveyî ti peyv û danasîneke etîmolojîk yê din tune. Her wiha di etîmolojiya Girêkan de jî bi vî awayî ye, mijara peyva “maran (goz)” nehatiye vekirin.

Bingehê peyva Marangoz

Yek; hê jî li piraniya Serhedê ji tekerên erebeya ga re “maran” tê gotin. Têkiliya vê peyvê çiqas bi peyva “mar” (yê lîf daye, kilor girêdaye) û “ran” ranê erebe, (mînak; ranê min diêşe) re heye, bêguman mijara gengeşî û lêkolînê ye. Ez ê nekevim nav vê gengeşiyê, rastî be jî, dibe ku ev mîna formeke etimolojiya gel were têgîhîştin. Em berê xwe bidin çavkaniyên din.

Daneyên berdest, bi zelalî nîşanê me didin ku erebên hespan berê bi destê Someren bi çar maranan (tekeran) tê çêkirin. Ev di dema Hûriyan de jî hatiye bikaranîn, lewra erdnigariya ew lê dijiyan jî ji bo erebeyan destdayî bû. Di nivîsê mixî de zelal dibe ku Hûriyan ji erebên hespan yê bi du maranan  re “Maranya /Maranda /maranî” gotine. Di dema Mîtaniyan de jî ev peyva Marnaya tê bikaranîn. Piştî dostaniya Mîtanyan û Hîtîtan pêş dikeve hostayên ereba şer ya du maranî, yê bi navê “Kîkulî” diçe nav Hîtîtan û şerwanê wan ji bo bikaranîna ereba şer Maranî perwerde dike. Ev di nava nivîsên Hîtîtan de heye. Jixwe tê zanîn ku ev erebeyên şer tenê li ser du maranan e, yanê tenê bi du tekeran e. Ev peyva “maranya” cara yekem di nivîsên mixî yên bi hûrîkî, mîtanî de xuya dike (Î . M. Diakonov) Dû re di zimanê Hîtîtan de jî bi awayê “miranya/ maranya maranî” derdikeve pêş. Grêk hê hezar sal dû re vê peyvê bi awayê “miran /mîrana /armana” bikar tînin. Dibe ku Grêkan ji hîtîtî wergirtibin. Peyva “maran” di zimanê Mîtaniyan de jî di wateya teker de ye. “Maranya” tê wateya bi teker, girênek (ger / gerîne, girênek jî li ser du maranane.).

Gerhard Bott di berhema bi navê “Die Erfîndung der Götter” de wiha dinivîse: “Taybetiya Hurriyan ev e: Asîlzadeyên serdest xwediyê erebeyên şer bûn. Yên ew ji bo hesp û erebeyên şer perwerde dikirin Ariyên Indoewropî yê Mîtanî bûn. Dû re serweriya Hurriyan ket destê Mîtaniyan.”

Der Spiegel jî di nirxandineke xwe de wiha dinivîse: “Porşeya dema Antîk ereba şer ya bi du maran (teker) li Başûrrojhilatê Anadolyayê hate helberîn. Hostayê wê Kîkulî ders da Hîtitan”

Deme em peyva “marangoz” hinek ji hev verisînin, dibînin ku ev peyv ji du peyvan pêk hatiye. Yek, “maran” yanê teker, yek jî “goz” e. Nebe ev peyva “goz” ji geztin goztin, gozandinê hatibe? Yanê ji teraştinê? Em dizanin ku ev ne peyveke grêkî ye. Bi grêkî navê tekerê “troxos” e, yanê têkiliya xwe bi peyva “maran” re tune. Bêguman di grêkî de paşgîna “us / os” heye û peyva “oz” di heman demê de dişibe vê paşgîna grêkî. Lê ev tîpa “g” ji ku tê? A rastî di vir de veşarti ye.

Bi gotineke kurt ji kesên ew ereba şer ya li ser du maranan çêdikir re di dema Mîtaniyan de Marangoz dihat gotin. Her wiha em dizanin avahiyên ji daran berê li Mezopotamyayê hatine çêkirin. Yanê her peyvên bişibin peyvên grêkî ne peyvên grêkî ne. Heta yên latînî jî ne gişt latînî ne. Çawa zimanê me ji hin zimanan peyv wergirtine, wan jî wergirtine, “os, es ion, failatum faulun mafîilunê” xwe pêve kirine û ji xwe re kirinin mal. Bes em ji peyvên xwe direvin, peyvên erebî digirin. Hêvî dikim ku ji iro pêve peyva “marangoz” were bikaranîn û her wiha ji bo tekerê Trimbêl û kamyonan jî “Maran” were cihê xwe bigire.

13.09.2019, Yenî Ozgur Polîtîka