Cemil Oguz

Sosyolog Îsmaîl Beşîkçî li ser daxwaza kurdan wisa got: "Kurd divê ne aştiyê wekheviyê bixwazin."

Li TUYAP'ê ji aliyê Weşanên Evrensel û kovara Tîrojê ve paneleke bi navê "Kurdên 68'an, 68'ê kurdan" li dar ket. Di panela ku bi eleqeyeke baş re rû bi rû ma de Gerînendeyê Weşanê yê HAYAT TV û nivîskar Aydin Çubukçu, nivîskar Faîk Bulut û sosyolog Îsmaîl Beşîkçî wekî axifger beşdar bûn.
Pêşî Çubukçu dest bi axaftinê kir, da zanîn ku 68 gelek rengîn bûn, di rastiya xwe de xwendekaran zanîngeheke xweser û demokrat dixwazin lê ev tevger veguherî bingeheke antî-emperyalîst.

Denîz Gezmîş bi kurdan re eleqedar dibû

Aydin Çubukçu got, "Di nav tevgera 68'an de gelek hevalên kurd hebûn" û wiha berdewam kir: "Lê di nav 68'an de kurdên xwendekar ne rêxistineke bi hêz bûn. Diruşma me ya Tirkiyeyeke serbixwe kurdên hevalên me eleqedar nedikir, herhalde ev yek pirsgirêka wan di nava xwe de nedihewand. Ev yek ji pirsgirêka dema me bû. Lê di nav avakarên THKO û rêxistinên din de jî hevalên me yên kurd hebûn."
Nivîskar Çubukçu da zanîn ku di nav TÎP'ê de xalên ku kurdan dihewîne hebûn lê di nav Dev-Gençê de ev xal nîn bû û wiha bendewam kir: "Lê Yên ku ev yek ferq kiribûn jî hebûn. Denîz yek ji wan bû. Wî bi hevalên me yên kurd re têkilî datanî. Ev taybetiya Denîz û derdora wî bû. Digel van yekan reheke ku kurd di navê de derdê xwe bînin ziman nîn bû. Ger em li ser wê demê biaxvin divê pêşî li ser vê em xwerexneyê bidin. Bi giştî nêzîktêdayîna 'pirsgirêka kurd bila niha bimîne' hebû."

1920’an de mejiyê kurdan hate perçiqandin

Dûre sosyolog Îsmaîl Beşîkçî jî axivî li ser serdena salên 1920'an sekinî; da zanîn ku kurdan derbeya herî mezin di salên 1920'an de ji emperyalîzmê xwar, wê demê Kurdistan hat parçekikirin; bû wekî mirovekî ku mejiyê wî hatibe parçekirin.
Beşîkçî li ser serdema 68'an jî sekîn û ev tişt anîn ziman: "68 li dijî emperyalîzmê bû lê li ser emperyalîzma ku di salên 1920'an de kurd parçe kirin tiştek nedigotin. Îdeolojiya fermî dixwest salên 1920'an veşarî bimîne, neyê lêkolînkirin, nedixwest kes balê bikişîne ser vê demê."
Sosyolog Beşîkçî diyar kir ku veqetîna kurdan a ji Partiya Karkeran û avakirina wan a DDKH destpêkirina çêbûna zanîneke siyasî ye û bi vî awayî gotinên xwe domand: "Digel vê zanînê jî diruşmên kurdan hemî yên çepgiran bû. Hê wekî çepên Tirkiyeyê li meseleyê mêze dikirin. Pirsa çima Kurdistaneke Iraq, Îran, Sûriyeyê heye yê kurdan nîn e nedikirin. Ev nakokiyeke û li ser vê nedifikirîn. Kurdan rêxistina cihê ava kir lê hê wekî çepên Tirkiyeyê difikirîn. Pirseke wisa bi wan re nîn bû."

Îsmaîl Beşîkçî gotina, "Dema 68 û kurd bê gotin divê li ser fêmkirina Kurdistan jî bê sekinîn" bikar anî û wiha berdewam kir: "Wê çaxê fêmkirina Kurdistan nîn bû lê niha heye? Bi ya min niha jî fêmkirineke wisa nîn e. Lê ferqeke wisa di navbera wê demê û vê demê de heye: salên 60'an de bi kurdan de pêzanîna parçebûna kurdan a di salên 1920'an de nîn bû, lê niha bi kurdan re ev zanîn heye."
Beşîkçî da zanîn ku kurd wê demê diçûn gundan bi tirkî propaganda dikirin û ev jî dibû sedema asîmîlasyonê (pişaftinê). Îsmaîl Beşîkçî li ser serdema niha jî ev gotin anî ziman: "Kurd di salên dawî de aştiyê dixwazin. Kurd divê aştiyê nexwazin. Di salên 1930'yan de îdeolojiya fermî qala aştiyê dike. Kurd divê ne aştiyê wekheviyê bixwazin."

Kurd divê perwerdehiya bi kurdî wekî mafek kolektîf bixwazin

Piştî Beşîkçî nivîskar Faîk Bulut dest bi axaftina xwe kir, da zanîn ku Mîtîngên Rojhilat taybetiyeke Rojhilat derdixin holê lê kurd hene nîn e wê dernaxin holê û wiha berdewam kir: "Keda herî objektîf a çepgirên Tirkiyeyê ya ji bo kurdan anîna ziman a gotina 'tayînkirina mafên neteweyan' e. Dema qala tayînkirina mafê neteweyeke wisa bê kirin kurd tê gotin. Belê kêmasiyên çepgiran hebû lê ev ne bi zanîn bû. Digel vê kêmasiyê jî çepgiran pêşiya kurdan jî elewiyan jî vekir."
Bulut diyar kir ku wê demê ji bilê "Şerefname"ya Şerefxan, pirtûkek li ser Merwaniyan zêde pirtûkên li ser dîroka kurdan nîn bûn û diyar kir ku wan pirtûka Îsmaîl Beşîkçî ya "Dogu Anadolu Duzenî" (Pergala Rojhilatê Anatoliyê) wekî nan û pîvaz ji dest hev direvand.
Bulut li ser kurdî jî wisa got: "Kurd dema derdê xwe bi kurdî neynin ziman ew xwe bi xwe asîmîle dikin. Kurd divê ne wekî mafê kesî, wekî mafekek kolektîf perwerdehiya bi kurdî bixwazin. Ji ber ku di 80 salên dawî de dewletê kurd asîmîle kirine divê kurdî bike dersa mecbûrî, bazarê bi kurdî saz bike. Her wiha divê kesên ku ji bilî tirkî kurdî jî hîn bibin di ketina zanîngehê 10 pûnan avantajê bide wan. Em kurd jî divê di kurdî de israrê bikin."

Faîk Bulut serdema 68'an "wekî serdema qebûlkirina nasnameya bi kurdî bi nav kir" li ser peymanên ser kurdan jÎ da zanîn ku kurdan hê Lozan û Sevr tam nenirxandine û fêm nekirine.

***

Bi şertê nîşandayîna çavkaniyê her kes dikare nûçe, nivîs û fotoyên Diyarnameyê bikar bîne. Bêyî nîşandayîna çavkaniyê bikaranîna nûçe, nivîs û fotoyên Diyarnameyê qedexe ye.