Şengul Ogur

Mijara me her ziman bû, niha jî ziman e û dê tim ziman be. Bila ev wisa bê zanîn! Loma ev têgeh e, a ku sînorê heyina me diyar dike.

Ev ziman e a ku min ji "heyam"an, ji "heyîn"ên di heyaman de "hay"dar dike.

Pêşî kîja "he"bû? Heyam an heyîn an jî hay?

Ku em materyalîzmê ji xwe re bingeh bigirin, emê bi aramî bikaribin bibêjin ku a pêşîn heyîn bû. Piştî ku heyîn bû "he", em bi hebûna wê "hay" bûn û bi vê haybûnê jî "heyam" hate pê.

Naxwe di hiş û bîra kurdî de heyam, heyîn û hay sê têgehên bi hev ve girêdayî ne û çeqlên ji heman qurmê ne.

Ku em  tirsa xwe ya ji nezaniyê tê pê hindik be jî bikaribin ser xwe bavêjin û hewl bidin van her sê têgehan vekolin em dê bigihîjin van encaman:

Zimanê kurdî zimanekî felsefîk e û bingeha felsefeya hebûnîtiyê ye. Zimanê kurdî balê dikişînê ser "heyîn"ê û me haydar dike ku "hay" (agahî, zanîn) ji heyînê tê, lê ne ji tiştekî din. Yanî zimanê kurdî heyînê dipêşîne û ji heyînê wêdetir, li pişt heyînê li tiştekî din nagere. Zimanê kurdî dibêje, hay (agahî, zanîn) ji heyînê tê û dibêje, heyîn bi xwe zanîn e. Yanî ku mirov ne haydar be, mirov ne he ye. Ji bo ku mirov haydar bibe divê mirov heyînê bizanibe; loma "hay" ji heyînê tê.

Piştî ku me, pir kêm be jî, di zimanê kurdî de têkiliya heyîn û hay/heyê vekola, niha vêca em werin li ser "heyam"ê hinekî rawestin.

Gelo çawa çêbûye ku vaca zimanê kurdî têkilî di navbera heyîn, hay û heyamê (zeman) de daniye? Di zimanê kurdî de têkiliya heyîn û heyamê çi ye? Têkiliya hay û heyamê çi ye?

Bi rastî pirsine zor in. Ne hêsan e ku mirov bikaribe van pirsan bibersivîne.

Gelo kî kê di xwe de dihewîne? Heyam heyinê yan heyîn heyamê di xwe de dihewîne? An jî a ku heyîn û heyamê her duyan jî di xwe de dihewîne hay (bîr, agahî, zanîn) a me ya ji heyînê ye?

Me got ku, hay ji heyînê tê. Naxwe ne pêkan e ku hay, heyam û heyînê di xwe de bihewîne.

Ma heyîn û heyam? Gelo ku heyîn nebe, heyam dikare hebe? Ku haya me ji hebûnê nebe, yanî wekî heyînên ku heyînê têdigîjin em ne hebin gelo tu wateya heyamê dimîne?

Wisa tê xuyakirin ku  di hişê kurdî de heyam li du heyîin û hayê tê. A ku heyamê "he"dike "hay"a me ye (bîranîna heyînê heyamekê he dike).

Naxwe di kurdî de "heyam" bi têkiliya heyîn û hayê tê pê. Ma ji xwe heyam  ne gerdûneke ji heyînan mişt e? Ma em dikarin heyameke bê heyin biramin? Ku em nikaribin heyameke bê heyîn biramin em nikarin jê hay jî bibin û bo wê jî heyam nikare he bibe û ne he ye jî di sêwirandike bi vî rengî de.

Hay ji kurdî hebin; loma ew haya heyîn û heyamê dide.

Nîşe: Têkiliya hey'/hay'ê (haydar bûn, agahdar bûn, zanîn) û hey-am'ê (zeman, dem) bi heyînê re he ye. Ne ku bi awayekî lê rasthatinî ev her sê têgehên bi he'yê dest pê dikin. Ku hûn bala xwe bidinê di kurdî de heyn û heyam tên heman wateyê. Gelo şibîna heyîn û heynê (heyam, zeman) ramana, bi awayekî lê rasthatinî şibîna tîpên ku wan pêk tîne bi me re çê dike an ramana, bi awayekî zanebûn ev peyv hatine avakirinê, bi me re çê dike?